Trong làn sương sớm bảng lảng nơi núi rừng Đông Bắc, chùa Thanh Mai hiện lên như một bức tranh thủy mặc, nơi tiếng chuông chùa ngân nga hòa quyện cùng sắc xanh bạt ngàn của rừng phong cổ thụ. Ngày khai hội, từng dòng người hành hương lặng lẽ bước qua cổng tam quan, mang theo lòng thành kính hướng về Pháp Loa tôn giả, bậc chân tu đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Không gian linh thiêng ấy như được đánh thức bởi nhịp điệu của nghi lễ truyền thống, vừa trang nghiêm, vừa gần gũi, mở ra một mùa hội đong đầy ý nghĩa tâm linh và văn hóa.
 |
| Nghi thức dâng hương diễn ra trang nghiêm trong lễ khai hội chùa Thanh Mai. - (Ảnh: BQL Côn Sơn Kiếp Bạc) |
Lễ khai hội năm nay do Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc phối hợp cùng chính quyền địa phương tổ chức, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương. Trong không khí thành kính, các nghi lễ cúng Phật, rước bộ, tưởng niệm Đệ Nhị Tổ được cử hành theo đúng nghi thức cổ truyền, tái hiện một phần sinh động đời sống tín ngưỡng gắn bó lâu đời với di tích. Những bước chân hành hương nối dài không dứt, những nén hương trầm nghi ngút lan tỏa trong không gian, tất cả hòa quyện thành một bản giao hưởng trầm mặc, khơi dậy chiều sâu tâm linh trong mỗi con người.
Chùa Thanh Mai không chỉ là một điểm đến tín ngưỡng, mà còn là nơi lưu dấu hành trạng của Pháp Loa tôn giả, vị tổ thứ hai của thiền phái Trúc Lâm, dòng thiền mang đậm bản sắc dân tộc. Vào ngày 03 tháng 03 âm lịch năm 1330, Ngài viên tịch tại đây, để lại niềm tiếc thương vô hạn trong lòng tăng ni, Phật tử và triều đình nhà Trần.
Khi ấy, Trần Minh Tông đã đích thân ngự bút, truy tôn Ngài là Tịnh Trí Tôn giả, đồng thời cho dựng tháp Viên Thông để tôn trí xá lỵ. Không chỉ là một nghi lễ tri ân, hành động ấy còn thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa đạo và đời, giữa Phật giáo và quốc gia trong thời kỳ hưng thịnh của dân tộc.
Trải qua gần bảy thế kỷ, chùa Thanh Mai vẫn gìn giữ được nhiều giá trị vật thể và phi vật thể quý giá. Trong đó, nổi bật là hệ thống tháp cổ, văn bia và các di vật khảo cổ mang đậm dấu ấn lịch sử. Đặc biệt, Viên Thông bảo tháp, nơi lưu giữ xá lỵ của Pháp Loa tôn giả vẫn sừng sững giữa không gian tĩnh tại, như một biểu tượng trường tồn của đạo pháp.
Bên cạnh đó, bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” có niên đại năm 1362 không chỉ ghi chép thân thế, sự nghiệp của Đệ Nhị Tổ mà còn phản ánh sinh động diện mạo Phật giáo Việt Nam thời Trần. Năm 2017, tấm bia này được công nhận là Bảo vật Quốc gia, trở thành minh chứng tiêu biểu cho giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của di tích.
Giá trị của chùa Thanh Mai không chỉ dừng lại ở phạm vi quốc gia, mà còn được khẳng định trên trường quốc tế khi nằm trong quần thể di tích và danh thắng được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025. Đây là cột mốc quan trọng, mở ra cơ hội để di tích vươn mình mạnh mẽ hơn trong dòng chảy hội nhập, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và phát huy giá trị một cách bền vững.
 |
| Đại biểu tham dự lễ khai hội Di sản thế giới chùa Thanh Mai năm 2026. - (Ảnh: BQL Côn Sơn Kiếp Bạc) |
Từ ngày 1/7/2025, chùa Thanh Mai được bàn giao về Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc quản lý, đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong công tác bảo tồn. Sự thống nhất này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, mà còn tạo điều kiện thuận lợi để kết nối chùa Thanh Mai với hệ thống các di tích trong quần thể Côn Sơn - Kiếp Bạc. Nhờ đó, giá trị của từng di tích không còn tồn tại riêng lẻ, mà được đặt trong một chỉnh thể hài hòa, góp phần làm nổi bật bức tranh tổng thể của di sản.
Trong dòng chảy ấy, lễ hội truyền thống chùa Thanh Mai đóng vai trò như một cầu nối sống động giữa quá khứ và hiện tại. Không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân, lễ hội còn là dịp để quảng bá sâu rộng những giá trị văn hóa, lịch sử của di tích đến với công chúng. Mỗi nghi lễ, mỗi hoạt động đều mang trong mình một thông điệp, một câu chuyện, góp phần làm sống lại ký ức của một thời vàng son.
 |
| Ông Nguyễn Văn Cường, Phó Ban quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc đọc diễn văn khai hội. Ảnh: Mạnh Tú |
Lễ hội năm 2026 diễn ra trong ba ngày, từ 17 đến 19/4 (tức mùng 1 đến mùng 3 tháng Ba âm lịch), với nhiều hoạt động phong phú và hấp dẫn. Ngay trong ngày khai hội, bên cạnh các nghi lễ truyền thống, Ban Tổ chức đã khai mạc trưng bày chuyên đề “Di sản thế giới Thanh Mai - những giá trị nổi bật toàn cầu”, giới thiệu tour “Khám phá di sản thế giới Thanh Mai”. Đây không chỉ là hoạt động mang tính giới thiệu, mà còn là lời mời gọi du khách bước vào hành trình khám phá chiều sâu văn hóa của di tích.
Đáng chú ý, các hoạt động trải nghiệm như viết thư pháp, in mộc bản, làm bánh truyền thống, quay mật ong… đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của du khách, nhất là giới trẻ. Những trải nghiệm ấy không chỉ mang lại niềm vui, mà còn giúp người tham gia hiểu hơn về giá trị văn hóa truyền thống, về những tinh hoa được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Trong từng nét chữ thư pháp, từng khuôn bánh giản dị, người ta như cảm nhận được nhịp đập của lịch sử, của văn hóa dân tộc.
Sang ngày 18/4, không khí lễ hội tiếp tục được đẩy cao với giải leo núi “Chinh phục đỉnh Tam Ban” một hoạt động kết hợp giữa thể thao và khám phá thiên nhiên. Những bước chân chinh phục đỉnh núi không chỉ là thử thách về thể lực, mà còn là hành trình tìm về với chính mình, giữa không gian thiên nhiên hùng vĩ. Cùng với đó, việc công bố thành lập Câu lạc bộ Sen Kiếp Bạc và các trò chơi dân gian đã góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa cộng đồng, tạo nên sự gắn kết giữa các thế hệ.
 |
| Lễ hội Chùa Thanh Mai diễn ra từ ngày 17 - 19/4 ( túc ngày 1 - 3/3 âm lịch). Trong đó, điểm nhấn là lễ tưởng niệm 696 năm ngày viên tịch của Đệ Nhị Tổ Trúc Lâm Pháp Loa tôn giả (1330 - 2026) và khai hội truyền thống chùa Thanh Mai năm 2026. - (Ảnh: ANHP) |
Ngày cuối của lễ hội, 19/4, là cao điểm với lễ giỗ Đệ Nhị Tổ Pháp Loa và lễ Mông Sơn thí thực. Trong không gian trầm mặc, những nghi lễ được cử hành trang nghiêm, thể hiện tinh thần từ bi, cứu độ của Phật giáo. Đó không chỉ là sự tưởng niệm, mà còn là lời nhắc nhở về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, về sự tri ân đối với những bậc tiền nhân đã góp phần xây dựng nền tảng văn hóa, tâm linh của dân tộc.
Điểm nổi bật xuyên suốt lễ hội chính là sự lan tỏa của tư tưởng nhập thế, một giá trị cốt lõi của thiền phái Trúc Lâm. Không tách rời khỏi cuộc sống, Phật giáo Trúc Lâm luôn hướng đến việc gắn đạo với đời, lấy sự an lạc nội tâm làm nền tảng cho hành động tích cực trong xã hội. Chính vì vậy, lễ hội chùa Thanh Mai không chỉ dừng lại ở những nghi lễ mang tính hình thức, mà còn là dịp để mỗi người nhìn lại bản thân, tìm kiếm sự cân bằng trong cuộc sống hiện đại.
Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của du lịch văn hóa – tâm linh, chùa Thanh Mai đang dần khẳng định vị thế là một điểm đến hấp dẫn. Với lợi thế về cảnh quan thiên nhiên, giá trị lịch sử và chiều sâu tâm linh, nơi đây có tiềm năng lớn để phát triển thành một trung tâm du lịch đặc sắc của thành phố Hải Phòng và khu vực. Lễ hội truyền thống, với vai trò là “linh hồn” của di tích, chính là động lực quan trọng thúc đẩy quá trình này.
Không chỉ dừng lại ở việc thu hút du khách, lễ hội còn góp phần nâng cao ý thức cộng đồng trong việc bảo tồn di sản. Khi mỗi người dân đều nhận thức rõ giá trị của di sản, họ sẽ trở thành những “người gác đền” tự nguyện, chung tay gìn giữ những gì cha ông để lại. Đó chính là nền tảng vững chắc để di sản không chỉ tồn tại, mà còn tiếp tục phát triển trong tương lai.
Có thể nói, lễ hội truyền thống chùa Thanh Mai năm 2026 là một minh chứng sinh động cho sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa bảo tồn và phát triển. Từ những giá trị lịch sử sâu dày, từ tinh thần nhập thế của thiền phái Trúc Lâm, đến những hoạt động văn hóa đa dạng, tất cả đã tạo nên một bức tranh toàn diện về một di sản sống động.
Giữa nhịp sống hiện đại đầy biến động, những không gian như chùa Thanh Mai trở thành điểm tựa tinh thần quý giá, nơi con người có thể tìm về với sự an yên, tĩnh tại. Và trong dòng chảy bất tận của thời gian, nơi ấy vẫn lặng lẽ gìn giữ, lan tỏa những giá trị văn hóa, tâm linh bền vững, như một ngọn nguồn trong lành nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ.
Phạm Hùng
