Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, nghề gốm Việt Nam không chỉ tạo nên những sản phẩm phục vụ đời sống mà còn lưu giữ nhiều lớp giá trị về lịch sử, văn hóa và kỹ thuật thủ công truyền thống. Từ những làng nghề lâu đời ở miền Bắc đến các cộng đồng làm gốm đặc sắc ở miền Trung, mỗi vùng lại hình thành một phong cách riêng về chất liệu, men, kỹ thuật tạo hình và phương pháp nung.
Ngày nay, nhiều làng gốm không chỉ duy trì hoạt động sản xuất mà còn trở thành điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn. Tại đây, du khách có thể quan sát nghệ nhân làm nghề, khám phá không gian làng cổ, tìm hiểu quy trình chế tác và trực tiếp thử sức với các công đoạn tạo hình sản phẩm.
Dưới đây là 5 làng gốm tiêu biểu của Việt Nam, mang đến những trải nghiệm khác nhau về lịch sử nghề, kỹ thuật thủ công và đời sống văn hóa bản địa.
Bát Tràng – Hà Nội
 |
| Trung tâm gốm Bát Tràng nhìn từ trên cao. |
Nằm bên bờ sông Hồng, Bát Tràng là một trong những làng gốm lâu đời và nổi tiếng nhất Việt Nam, với lịch sử phát triển hơn 700 năm.
Qua nhiều thế hệ, các nghệ nhân Bát Tràng đã tạo dựng phong cách riêng với nhiều dòng men đặc trưng như men nâu, men ngọc, men rạn cùng nghệ thuật trang trí hoa văn xanh trên nền gốm. Không chỉ là nơi sản xuất đồ gia dụng và đồ trang trí, Bát Tràng ngày nay còn phát triển mạnh các sản phẩm mỹ thuật, quà tặng và gốm nghệ thuật.
Đến đây, du khách có thể tham quan không gian làng nghề, ghé Bảo tàng Gốm Bát Tràng để tìm hiểu quá trình hình thành và phát triển của nghề gốm, quan sát nghệ nhân chế tác hoặc trực tiếp tham gia các hoạt động vuốt, tạo hình và trang trí sản phẩm.
 |
| Du khách trải nghiệm làm gốm lại làng gốm Bát Tràng. Ảnh: KTMT |
Từ khu vực trung tâm Hà Nội, hành trình tới Bát Tràng thường mất khoảng 45-60 phút bằng ôtô, thuận tiện cho những chuyến trải nghiệm trong ngày.
Chu Đậu – Hải Phòng
Gốm Chu Đậu từng là một dòng gốm nổi tiếng của Việt Nam, đặc biệt phát triển trong khoảng thế kỷ XIV-XVII và từng được giao thương tới nhiều quốc gia.
 |
| Làng gốm Chu Đậu đã trải qua hơn 600 năm lịch sử. |
Sau một thời gian dài nghề gốm bị mai một, dấu tích của Chu Đậu dần được giới nghiên cứu chú ý trở lại trong thế kỷ XX. Một trong những sự kiện đáng chú ý là việc phát hiện chiếc bình gốm Chu Đậu có niên đại thế kỷ XV tại Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 1980, góp phần mở ra quá trình nghiên cứu, khảo cổ và phục dựng dòng gốm cổ này.
Gốm Chu Đậu thường được nhận biết qua nền men trắng, xanh lam, men ngọc và những họa tiết gần gũi với thiên nhiên như hoa lá, chim, cá hay phong cảnh làng quê.
Ngày nay, du khách có thể tham quan khu vực sản xuất, tìm hiểu dấu tích các lò gốm cổ, quan sát nghệ nhân thực hiện các công đoạn chế tác và lựa chọn những sản phẩm thủ công mang dấu ấn đặc trưng của dòng gốm Chu Đậu.
Từ Hà Nội, thời gian di chuyển tới khu vực làng nghề khoảng 1,5 giờ bằng ôtô, phù hợp với lịch trình tham quan trong ngày.
Phù Lãng – Bắc Ninh
 |
| Làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh) nổi bật với các sản phẩm gốm đẹp, tinh xảo. |
Phù Lãng là làng gốm cổ của vùng Kinh Bắc, được cho là hình thành và phát triển từ khoảng thế kỷ XIII. Khác với vẻ sáng bóng của nhiều dòng gốm tráng men, gốm Phù Lãng gây ấn tượng bởi sắc nâu trầm, chất đất mộc mạc và vẻ đẹp có phần thô ráp nhưng giàu chiều sâu.
Làng nghề nổi tiếng với các sản phẩm như chum, vại, bình hoa, đồ gia dụng, tượng trang trí và nhiều sản phẩm gốm mỹ thuật.
Một trong những dấu ấn đặc biệt của gốm Phù Lãng là dòng men da lươn. Quá trình nung bằng củi cùng sự biến đổi nhiệt độ trong lò tạo nên những lớp màu và vệt loang tự nhiên, khiến mỗi sản phẩm có một sắc thái riêng.
Năm 2016, nghề gốm Phù Lãng được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Với khoảng cách không quá xa Hà Nội, du khách có thể kết hợp hành trình khám phá làng gốm với các đình, chùa và di tích lịch sử nổi tiếng của vùng văn hóa Bắc Ninh.
Thanh Hà – Đà Nẵng
 |
| Tác phẩm gốm của các nghệ nhân làng Thanh Hà. Ảnh: Cong-Thang HUYNH. |
Làng gốm Thanh Hà gắn liền với sự phát triển của thương cảng Hội An từ khoảng thế kỷ XVI-XVII. Trong quá khứ, sản phẩm của làng từng được sử dụng phổ biến trong đời sống và xây dựng, trong đó có gạch và ngói phục vụ các công trình tại khu phố cổ.
Gốm Thanh Hà mang vẻ đẹp mộc mạc với các gam đỏ, nâu tự nhiên của đất nung. Nguyên liệu chủ yếu là đất sét và phần lớn sản phẩm không sử dụng men phủ.
Một nét thú vị trong kỹ thuật truyền thống của làng là sự phối hợp giữa hai người trong quá trình tạo hình: một người điều khiển bàn xoay bằng chân, người còn lại sử dụng đôi tay để tạo dáng cho sản phẩm.
Những viên gạch đất nung, ngói âm dương và nhiều vật dụng bằng gốm Thanh Hà đã góp phần tạo nên diện mạo kiến trúc đặc trưng của Hội An qua nhiều thế hệ.
Từ khu vực phố cổ, du khách chỉ mất khoảng 10 phút di chuyển bằng ôtô tới làng. Đây cũng là điểm đến phù hợp để kết hợp với hành trình đạp xe, đi bộ và khám phá không gian văn hóa ven đô Hội An.
Bàu Trúc – Khánh Hòa
 |
| Bàu Trúc là một trong những làng gốm Chăm nổi tiếng, nơi kỹ thuật làm gốm truyền thống vẫn được cộng đồng gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ. |
Điểm đặc biệt của gốm Bàu Trúc nằm ở phương pháp tạo hình hoàn toàn thủ công, không phụ thuộc vào bàn xoay. Thay vì để sản phẩm chuyển động, người thợ trực tiếp di chuyển xung quanh khối đất, vừa nắn vừa điều chỉnh hình dáng bằng đôi tay và các dụng cụ đơn giản.
Nghề gốm tại đây chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm. Sau khi tạo hình, sản phẩm được trang trí bằng những họa tiết mang đậm dấu ấn văn hóa Chăm.
Gốm Bàu Trúc thường không tráng men và được nung ngoài trời bằng củi, rơm cùng các vật liệu tự nhiên. Chính cách nung này tạo nên những biến đổi màu sắc rất riêng, từ vàng đỏ, nâu đến những mảng đen tự nhiên, khiến gần như không có hai sản phẩm hoàn toàn giống nhau.
Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp.
Đến Bàu Trúc, du khách không chỉ được quan sát quá trình làm gốm mà còn có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về đời sống, tín ngưỡng, nghệ thuật và bản sắc văn hóa của cộng đồng Chăm.
Những làng nghề kể câu chuyện văn hóa bằng đất và lửa
Điểm hấp dẫn của các làng gốm truyền thống không chỉ nằm ở những sản phẩm hoàn thiện. Giá trị lớn hơn nằm trong câu chuyện của đất, nước, lửa, bàn tay người thợ và kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Mỗi làng nghề mang một diện mạo riêng: Bát Tràng tinh tế với các dòng men phong phú; Chu Đậu gắn với hành trình hồi sinh của một dòng gốm cổ; Phù Lãng nổi bật với sắc nâu và men da lươn; Thanh Hà giữ vẻ đẹp mộc mạc của đất nung; còn Bàu Trúc lưu giữ phương pháp tạo hình thủ công độc đáo của cộng đồng Chăm.
Trong xu hướng du lịch trải nghiệm ngày càng phát triển, việc mở cửa không gian sản xuất, tổ chức hoạt động làm gốm và kể câu chuyện về lịch sử làng nghề đang tạo thêm sức sống mới cho các di sản thủ công. Qua đó, những giá trị truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn có cơ hội tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
