Đừng để chính sách quản lý "chạy sau" tốc độ tạo giống hoa mới

Thế giới đang chứng kiến những bước tiến vượt bậc của công nghệ sinh học, nuôi cấy mô và kỹ thuật lai tạo giống hoa. Hàng loạt giống hoa mới có năng suất cao, màu sắc độc đáo, khả năng kháng bệnh tốt và giá trị thương mại lớn liên tục ra đời, làm thay đổi toàn diện ngành sản xuất hoa toàn cầu.

Trong khi đó, hệ thống quy định quản lý chuyên ngành thường được ban hành dựa trên cơ sở khoa học và tình hình dịch hại ở một thời điểm cố định. Thực tế này đòi hỏi cơ chế quản lý không chỉ dừng lại ở việc kiểm soát, mà cần có sự rà soát, bổ sung và cập nhật linh hoạt để theo kịp hơi thở của sản xuất và tiến bộ công nghệ.

Từ Thược dược, Lys lửa đến câu chuyện tiếp cận giống mới

Tại Việt Nam, các loại hoa như Thược dược, Lys lửa hay Hoa Rum từ lâu đã quen thuộc với người trồng. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa một loài cây đã hiện diện bản địa với các dòng giống mới liên tục được các trung tâm chọn tạo uy tín tại Hà Lan, Bỉ hay Nhật Bản đưa ra thị trường.

Thời gian qua, việc loại trừ cây ở dạng nuôi cấy mô khỏi nhóm vật liệu nhân giống bắt buộc phải phân tích nguy cơ dịch hại (PRA) trước khi nhập khẩu tại Thông tư 14/2024/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn là một bước tiến đáng ghi nhận. Dù vậy, thực tiễn sản xuất vẫn đặt ra nhu cầu hoàn thiện sâu hơn về cơ chế đánh giá nguy cơ.

Các giống lan Denrobium Hybrid, Mitoniaopsis Hybrid do tác giả lai tạo.

Một loài hoa đã có mặt ở trong nước không đồng nghĩa mọi nguồn củ giống hay cây giống nhập khẩu đều hoàn toàn sạch bệnh. Ngược lại, những giống mới xuất xứ từ các cơ sở sản xuất đạt chuẩn quốc tế, có quy trình truy xuất nguồn gốc và xét nghiệm virus nghiêm ngặt cũng không nhất thiết mang cùng mức độ rủi ro như cây trồng tự do. Do đó, công tác phân tích nguy cơ dịch hại cần dựa trên dữ liệu khoa học thực tế và tính chất của từng dạng vật liệu, tránh tình trạng cào bằng hay kéo dài thời gian đánh giá thủ tục. Mở cửa tiếp cận giống mới không đồng nghĩa với việc lỏng lẻo trong kiểm dịch, và ngược lại, kiểm dịch chặt chẽ cũng không nên trở thành rào cản đóng cửa trước các đổi mới sáng tạo.

Bài học linh hoạt từ Công ước CITES về hoa lan

Câu chuyện quản lý thích ứng với khoa học có thể thấy rất rõ qua trường hợp của họ Lan (Orchidaceae) trong Công ước CITES. Để bảo vệ các quần thể lan tự nhiên trước nguy cơ bị khai thác tận diệt, các quy định kiểm soát thương mại quốc tế đã được áp dụng chặt chẽ.

Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ lai tạo nhân tạo đã tạo ra hàng chục nghìn dòng lan hybrid thương mại có nguồn gốc qua nhiều thế hệ lai ghép phức tạp. Ngay từ năm 2004, dữ liệu từ CITES đã ghi nhận hơn 22.000 dòng hybrid đối với lan Hồ điệp (Phalaenopsis), khoảng 11.000 dòng hybrid Địa lan (Cymbidium), cùng hàng chục nghìn dòng hybrid thuộc các chi Vanda, Dendrobium, Oncidium...

Trước thực tế đó, CITES đã từng bước điều chỉnh cơ chế quản lý bằng việc ban hành các quy định miễn trừ đối với một số dòng lan hybrid nhân giống nhân tạo phục vụ thương mại khi đáp ứng đủ tiêu chuẩn quy định. Bài học này cho thấy: Mục tiêu bảo tồn nguồn gen tự nhiên là không thay đổi, nhưng phương thức quản lý hoàn toàn có thể cập nhật linh hoạt khi công nghệ và thực tiễn sản xuất đã chuyển sang một giai đoạn mới.

Phát huy vai trò phản biện của các hiệp hội ngành nghề

Để chính sách sát với thực tế, vai trò đóng góp ý kiến và phản biện chuyên môn từ các tổ chức xã hội - nghề nghiệp như Hiệp hội Hoa Đà Lạt, Hội Sinh vật cảnh Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, cùng các viện nghiên cứu, trường đại học và cộng đồng doanh nghiệp giữ vị trí vô cùng quan trọng.

Phản biện chính sách mang tính xây dựng không phải là sự phản đối quản lý nhà nước, mà là quá trình cung cấp thông tin thực địa, dữ liệu khoa học và kinh nghiệm quốc tế giúp cơ quan quản lý ban hành các quy định phù hợp, hiệu quả hơn.

Đây cũng là quy trình mang tính hai chiều. Khi tham gia vào khâu xây dựng quy định, các hiệp hội có trách nhiệm tổng hợp khó khăn, kiến nghị các giải pháp kỹ thuật cụ thể. Khi chính sách đã đi vào cuộc sống, chính các tổ chức này sẽ tích cực tuyên truyền, hướng dẫn và vận động người sản xuất, doanh nghiệp tuân thủ nghiêm túc các quy định pháp luật cũng như bản quyền giống.

Tiếp cận giống mới là chiến lược phát triển bền vững

Để xây dựng một ngành hoa hiện đại và có sức cạnh tranh quốc tế, Việt Nam cần thực hiện song hành ba nhiệm vụ chiến lược: Bảo tồn nguồn gen bản địa; chủ động nghiên cứu, lai tạo giống trong nước; đồng thời tạo môi trường kiểm dịch minh bạch, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ để tiếp cận có kiểm soát các nguồn giống tiến bộ trên thế giới.

Tốc độ tạo giống mới hiện nay nhanh hơn rất nhiều so với chu kỳ sửa đổi một văn bản quản lý. Việc chuyển đổi từ phương thức quản lý hành chính sang đánh giá dựa trên mức độ rủi ro khoa học sẽ là chìa khóa giúp chính sách vừa bảo vệ an toàn sinh học nội địa, vừa tạo không gian cho người trồng hoa Việt Nam hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.