Không chỉ là người hiểu biết sâu sắc về Phật giáo, bởi trải qua nhiều năm thực tiễn công tác trong lĩnh vực quản lý nhà nước về hoạt động Tôn giáo, TS. Bùi Hữu Dược còn được biết đến ở khía cạnh khác là người đam mê với nhiều thú chơi tao nhã giàu giá trị văn hóa, nghệ thuật. Với tư duy sắc bén của một người từng dạy chuyên Toán, cùng phông tri thức khá rộng trên nền tảng nghiên cứu tôn giáo và vốn sống qua nhiều năm công tác học được từ tích lũy của các bậc cao nhân, đã đưa ông đến thú chơi cây, đá, trà, trầm,... với một sự hiểu biết sâu rộng ở góc độ Văn hóa Việt.
Nhân duyên từ người dạy chuyên Toán đến gắn bó với Phật giáo
Duyên được gặp TS. Bùi Hữu Dược, người có khả năng truyền cảm hứng ở nhiều lĩnh vực khác nhau, mỗi khi trao đổi về những chuyên môn “trái nghề”, Ông thường nói: tôi không biết gi, nhưng thật ra Ông am hiểu rất nhiều lĩnh vực, hiểu tới sâu sắc. Vừa kính trọng, vừa muốn biết về Ông tôi đã xin phép được hỏi Ông về chuyên môn đã học và chuyên môn công việc. Ông cười rất vui rồi nói: "Do 'dốt' nên tôi học khá nhiều chuyên ngành khác nhau và không biết khôn hay dại tôi đều học các chương trình chính quy tập trung: Toán (Cao đẳng), Triết học, Xã hội học (Cử nhân), Xây dựng Đảng (Thạc sĩ), Tôn giáo học (Tiến sĩ). May nhờ có học, khởi đầu là toán, tới kiến thức khoa học xã hội, tôn giáo mà có được phông tri thức để tiếp cận và liên hệ nhanh giữa các vấn đề.
 |
| TS. Bùi Hữu Dược, Nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo (Ban Tôn giáo Chính phủ), Ủy viên Ban Thường vụ, Cố vấn Hội Đá cảnh Đá phong thủy Việt Nam. |
Về nghề, Ông nói nhờ học tốt môn toán nên được về dạy chuyên toán ở trường năng khiếu, sau vì muốn học, học xong cử nhân xã hội học thì được điều tới cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động tôn giáo. Hơn 30 năm gắn bó với Phật giáo là chặng đường quan trọng trong cuộc đời nghiên cứu và công tác với trên 15 năm giữ chức Vụ trưởng Vụ Phật giáo thuộc Ban Tôn giáo Chính phủ, trực tiếp tham gia công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực tôn giáo vừa tạo nên vị thế vừa là điều kiện để tiếp cận với nhiều lĩnh vực khác nhau, từ đó có thêm hiểu biết về những lĩnh vực ngoài chuyên môn được học, được làm.
Bên cạnh công tác quản lý, còn tham gia giảng dạy đường lối, chính sách, pháp luật về tôn giáo cho nhiều trường đại học, trường Đảng các cấp, hết tuổi quản lý về làm Giảng viên Cao cấp tại Viện Tôn giáo Tín ngưỡng, thuộc Học Viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh. Nhờ có ngôn ngữ và phong cách của nhà giáo, ngoài công tác quản lý hoạt động tôn giáo và giảng dạy, tôi thường tham gia các cuộc giao lưu, tọa đàm, chia sẻ văn hóa và mối quan hệ giữa đạo Phật với truyền thống của dân tộc. Từ sự am hiểu Phật giáo, thi thoảng học các anh chị nghệ sĩ viết thơ, văn. Tôi có viết vài kịch bản văn học và đã được sân khấu hóa như tác phẩm Vua Phật, Ni sư Hương Tràng, Thiền sư Tông Diễn đã được công diễn. Năm 2025 Bộ văn hóa đã đặt hàng tác phẩm Trần Nhân Tông được sân khấu hóa để biểu diễn quốc tế với yêu cầu ngắn gọn, súc tích biểu đạt được nội dung, nhân qua kết hợp các loại hình nghệ thuật, như: hình thể là Xiếc và sân khấu truyền thống là Cải lương.
Hoạt động ở nhiều lĩnh vực cho thấy khả năng và phông tri thức khá sâu rộng, Ông cười và nói ấy nhưng cái mà tôi đan mê là trà, đá, cây,..vừa tao nhã, vừa ít phải quan tâm.
Niềm đan mê và thổi hồn nâng cao giá trị của đá
Trong các thú chơi tao nhã gắn với triết lý Phật giáo, Đá cảnh là một lĩnh vực được TS. Bùi Hữu Dược đan mê. Ông hiện là Ủy viên Ban Thường vụ, Cố vấn Hội Đá cảnh Đá phong thủy Việt Nam. Ngoài việc truyền cảm hứng yêu đá qua các buổi nói chuyện về đá, ông đang thực hiện công trình biên soạn cuốn sách về đá tự nhiên Việt Nam.
Điều hấp dẫn ông ở đá trước hết là vẻ đẹp nguyên sơ được thiên nhiên, thời gian tạo nên. Mỗi tác phẩm đá tự nhiên là một bản độc nhất không có hai, từ màu sắc, vân đá, hình dáng,.. Sự độc đáo đó không chỉ để thưởng ngoạn, định danh về đẳng cấp người chơi đá, xa hơn còn mang theo triết lý văn hóa, câu chuyện về địa chất, tự nhiên của vùng đất nơi nó hình thành,... Không chỉ yêu thích, Ông còn thổi hồn vào tác phẩm đá qua những câu thơ ngắn, nhằm lột tả nét độc đáo của tác phẩm, làm cho tác phẩm có ý nghĩa và tăng giá trị ở nhiều mặt.
Ông đã dành nhiều năm đi đến với người yêu đá, chơi đá có các tác phẩm tự nhiên độc đáo, chụp ảnh, tìm thông tin, tư liệu. Đến nay đã tập hợp gần 300 tác phẩm với hình ảnh và thông tin liên quan. Đây là khối tư liệu có giá trị về đá tự nhiên của Việt Nam được tích lũy qua quá trình tìm kiếm, gặp gỡ và trao đổi với những người cùng yêu đá. Công việc sưu tầm vẫn tiếp tục và phân loại chọn lọc để hoàn thiện. Tuy nhiên, do thiếu kinh nghiệm, một số chủ sở hữu tác phẩm đã đẽo, gọt tác phẩm theo sở thích hoặc quang dầu cho tác phẩm trông ưa nhìn, Việc làm đó đã mất đi tính nguyên bản của tác phẩm đá, làm giảm giá trị của đá tự nhiên ở nhiều mặt. Một số người có tác phẩm do thiếu kinh nghiệm, hoặc máy chụp hình không đủ độ nét, gửi hình ảnh chưa đạt độ rõ nét cần thiết cho việc in thành sách. Nhiều tác phẩm khá đẹp về hình dáng, màu sắc, nhưng thiếu thông tin về nguồn gốc, chất liệu, kích thước, chủ sở hữu,....
Vì vậy, với mong muốn cuốn sách sớm ra mắt, rất cần có sự tham gia của cộng đồng những người yêu đá. Các nhà sưu tầm, nghệ nhân, câu lạc bộ đá cảnh và những người đam mê đá nghệ thuật có thể cùng chia sẻ tư liệu, bổ sung thông tin, qua đó góp phần xây dựng một công trình có giá trị về đá tự nhiên Việt Nam. Với Ông việc làm sách về tác phẩm đá tự nhiên độc đáo của Việt Nam cũng là một cách lưu giữ những giá trị có nguy cơ bị thất lạc trong quá trình trao đổi tác phẩm và thời gian. Cuốn sách về đá tự nhiên Việt Nam còn là tài liệu để tham khảo, nghiên cứu nhằm nâng cao hiểu biết, bổ sung kinh nghiệm cho những người yêu đá, đồng thời nâng cao nhận thức và trách nhiệm bảo tồn thiên nhiên của mỗi người...
Trà, giá trị của nhiều tầng Văn hóa
Nếu đá hấp dẫn TS. Bùi Hữu Dược ở vẻ đẹp của trời, đất, thời gian tạo nên cho mỗi tác phẩm độc đáo, độc nhất vô nhị, thì trà cuốn hút Ông bởi đó là sản phẩm do con người tạo ra, nhưng nó chứa đựng cả một câu chuyện dài gắn với đời sống con người và tạo nên những xã hội khác nhau về những tầng văn hóa đa dạng. Ông có duyên may hơn nhiều người từ công việc, ông được tiếp xúc với giới tinh hoa trà khắp nơi qua quan hệ với tu sĩ Phật giáo có nhiều người là bậc sành trà “thượng thừa”.
Theo ông, “trà” chỉ một từ nhưng có thể gợi ra nhiều khái niệm, thông tin và cảm xúc khác nhau, tùy thuộc vào trải nghiệm, sự hiểu biết và cách thưởng thức của mỗi người. Vì vậy, tìm hiểu về trà cũng là tìm hiểu về con người và phông tri thức văn hóa qua thưởng thức trà. Trà Việt, xuất phát từ thổ những, vùng đất Việt được xem là nôi sinh ra nhiều giống trà cổ, trà quý.
Người Việt uống trà để giải khát, chữa nhiều loại bệnh thời khí, trở thành tự nhiên như hít thở không khí, như ánh nắng mặt trời. Bởi vậy ở Việt Nam trà ngay từ buổi ban đầu rất bình thường, ít có ghi chép về vùng nguyên liệu, phương thức chế biến, cách thức pha và nghệ thuật thưởng trà,... Nhưng những điều đó lại xuất hiện ở những nơi không có hoặc có muộn, có ít về trà.Tuy không có ghi chép căn bản, nhưng giờ đây trà Việt đã trở thành câu chuyện khá độc đáo trong lịch sử trà thế giới.
Bởi trà Việt trải qua cả bốn cấp độ, nhiều quốc gia không có, không thể xem thường, đó là từ;
1. “Trà xanh” lấy lá trà tươi nấu sôi để uống, để tắm trị rôm, mẩn ngứa.. cótừ xa xưa;
2. “Trà khô” sấy khô lá trà xanh để bảo quản dùng dần hoặc đưa đi xa, tuy không còn hương vị của trà xanh nhưng vẫn cho chất trà để thỏa mãn nhu cầu;
3. “Sản xuất tạo nên các loại trà khô” là trà xanh được xử lý qua các cung đoạn khác nhau, sấy khô tạo nên nhiều loại trà khác nhau phục vụ nhu cầu riêng;
4. “Cao trà” là trà xanh hoặc khô được nấu thành nước và trải qua cung đoạn chiết xuất nước trà thành cao trà khô dạng tinh thể, một bước tiến vượt bậc để có thể dùng được trà trong những môi trường khắt khe nhất, đi xa, thiếu nước, không có dụng cụ pha trà,... Bởi thế trà gắn với vùng đất, không gian, thời gian, bối cảnh,... để trở thành câu chuyện và cách ứng xử mang những tầng văn hóa khác nhau.
Từ khía cạnh tiếp cận đó, ông tìm hiểu khá sâu, rộng về trà Việt ở nhiều góc độ tiếp cận để tổng hợp lại thành mối liên hệ xã hội về trà như: ngôn ngữ trà, phong cách trà, tâm lý trà, ứng xử trà, khát vọng trà, đạo đức trà,....được tổng hợp chung gọi là Văn hóa trà. Nhiều nội dung được ông truyền cảm hứng, mở rộng hiểu biết cho người yêu trà như nhận diện, phân biệt những dòng trà mới; Văn hóa trà thời hiện đại; Trà trong quan hệ giao tiếp xã hội, Tông chỉ trà kết tinh văn hóa,...... Điều ông quan tâm không chỉ là sản phẩm, nhận diện sản phẩm mà là những giá trị Văn hóa trà mang lại trong đời sống của mỗi con người và xã hội, để xây dựng một xã hội ngày càng đẹp qua ứng xử có văn hóa.
Bên cạnh đá và trà, nhờ duyên từ Phật giáo ông còn khá am tường về cây và trầm tới mức người có chuyên môn cũng phải nể, phục. Cây, với Ông, không phải là người hiểu quy trình trồng, chăm sóc các loài cây, nhưng tiếp cận ở góc độ Văn hóa, xem cây đẹp qua triết lý Phật, Lão, Nho. Hiểu dáng thế và cây mang giá trị sinh vật cảnh phong thủy với con người, với cảnh quan thì ông làm nhiều người gọi là hiểu biết phải kính phục. Với Trầm, một lĩnh vực đã trở thành chuyên môn sâu về thẩm định từ hương trầm. Hơn ba mươi năm gắn với các bậc cao tăng của Phật giáo, những người được sử dụng trầm thật, giả đã cho ông nhận diện về trầm đạt tới khả năng hơi hiếm.
Nhìn từ những đan mê và hiểu biết của ông về cây, đá, trà, trầm có thể thấy rõ hơn sự kết hợp của tư duy, từ những kiến thức, hiểu biết khác nhau bổ sung cho nhau khi liên kết chúng trong tương quan chung là Văn hóa. Hành trình của một người đan mê, hiểu sâu sắc nhiều lĩnh vực cho thấy ông có đời sống phong phú và khả năng quan sát tổng hợp nhạy bén, trình bày diễn đạt khúc triết, logic với sự hiểu biết ở nhiều lĩnh vực chuyên môn.
Một đời nghiên cứu, một đời đam mê, với TS. Bùi Hữu Dược, có lẽ chính là hành trình không ngừng học hỏi, tiếp nhận những điều mới và cố gắng lưu giữ những giá trị mà ông cho là đáng trân trọng.
