Cùng với Hà Đông và Thái Phiên, Vạn Thành là một trong ba làng hoa lâu đời góp phần tạo dựng thương hiệu “xứ hoa” Đà Lạt. Dù hình thành muộn hơn, nơi đây lại được biết đến như “thủ phủ” hoa hồng của thành phố sương mù. Sau gần bảy thập niên biến động, Vạn Thành vẫn giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng hoa trong nước và xuất khẩu, được công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2011.
Trước khi trở thành làng hoa, Vạn Thành là một vùng rừng thông, rừng dẻ rậm rạp. Những năm 1950, tám hộ dân từ Hà Nam Ninh (nay thuộc Ninh Bình) di cư lên cao nguyên, bắt đầu cuộc sống mới bằng việc phát rẫy, dựng nhà, khai hoang trồng trọt.
Giai đoạn đầu, người dân chủ yếu trồng rau màu để mưu sinh. Sau gần một thập niên, hoa hồng bắt đầu được đưa vào thử nghiệm. Những đợt dân cư từ miền Trung tiếp tục lên lập nghiệp, học hỏi kinh nghiệm từ lớp đi trước, từng bước mở rộng diện tích canh tác. Từ đó, Vạn Thành dần hình thành vùng trồng hoa hồng lớn của Đà Lạt suốt hơn nửa thế kỷ.
Khu vực được người dân gọi là “F1” – nơi cư trú của thế hệ đầu tiên – nay vẫn còn giữ nhịp sống lặng lẽ. Từ giao lộ Hoàng Văn Thụ rẽ vào đường Vạn Thành, những căn nhà san sát bên con dốc nhỏ. Bên trong, người dân miệt mài đóng hoa, chuẩn bị cho các chuyến xe chiều đi khắp cả nước.
 |
| Làng Vạn Thành giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng hoa trong nước và xuất khẩu, được công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2011. |
Cụ Lê Thị Tàu (sinh năm 1932), một trong hai người thuộc thế hệ khai phá còn sống, nhớ lại những ngày đầu gian khó. Khi mới lên cao nguyên, các gia đình tạm cư tại khu Năm Cống rồi chuyển về khu nhà 12 gian thuộc sân bay Cam Ly. Đến năm 1957, khi sân bay được tiếp quản, họ dời về vùng trũng gần suối để thuận tiện lấy nước sinh hoạt và sản xuất.
Ban ngày đàn ông đi làm thuê cho Sở Lâm nghiệp và Hầm Cát (nay là LangBiang Farm), ban đêm tiếp tục phát rẫy. Rau màu nhiều lần thất bại vì sương muối và thiếu kinh nghiệm canh tác. Sau nhiều năm vừa làm vừa học hỏi, vườn tược mới dần ổn định.
Theo lời kể của cụ, thời điểm ấy quanh vùng còn nhiều thú rừng. Ban ngày phải thay phiên nhau trông vườn, ban đêm chỉ biết đánh kẻng xua đuổi khi thú dữ xuất hiện. Sau khoảng tám năm khai khẩn, đến giữa thập niên 1960, các hộ dân chuyển lên khu đất cao hơn và an cư cho đến nay.
Nếu nói đến bước ngoặt của làng, nhiều người nhắc đến cụ Vũ Như Lâm (1932–2012) – người đầu tiên đưa hoa hồng vào trồng quy mô tại Vạn Thành. Theo lời cụ Nguyễn Thị Là (sinh năm 1938), vợ cụ Lâm, vào giữa thập niên 1960, khi cả làng vẫn chủ yếu trồng rau, cụ Lâm đã tìm giống hồng về thử nghiệm.
Hai giống đầu tiên được trồng là hồng xác pháo và hồng B.B – giống hồng màu cam mang tên nữ diễn viên Pháp Brigitte Bardot, vốn được người thành phố ưa chuộng thời bấy giờ. Những ngày đầu, cây chậm phát triển, hoa nhỏ và ít. Sau nhiều lần thất bại, kỹ thuật chăm sóc dần hoàn thiện, diện tích được mở rộng. Đến giữa thập niên 1980, gia đình cụ chuyển hẳn sang trồng hoa hồng.
Thành công của cụ Lâm nhanh chóng lan tỏa. Ông không chỉ hướng dẫn kỹ thuật cho người cùng quê mà còn thu mua hoa, đưa xuống chợ hoa Nguyễn Huệ (nay là phố đi bộ Nguyễn Huệ, TP HCM), giúp đảm bảo đầu ra cho cả làng. Năm 2005, tại Festival Hoa Đà Lạt lần đầu tiên, cụ được vinh danh vì những đóng góp cho ngành hoa.
Đến thập niên 1990, nghề trồng hồng tại Vạn Thành có bước tiến quan trọng khi áp dụng kỹ thuật ghép cành hồng thương phẩm lên gốc Rosa repens (tầm xuân). Nhờ khả năng thích nghi tốt với khí hậu cao nguyên, giống gốc này giúp cây khỏe hơn, ít sâu bệnh, rút ngắn thời gian sinh trưởng và kéo dài độ bền của hoa.
Nhiều giống hồng ngoại nhập như hồng đỏ Hà Lan, hồng đỏ Ý được đưa về thử nghiệm và phát triển tốt. Người dân tiếp tục lai tạo với giống bản địa, tạo nên nhiều dòng hồng mới. Theo thống kê của địa phương, có thời điểm hoa hồng Vạn Thành chiếm hơn 80% sản lượng hồng của Đà Lạt.
Năm 2011, Vạn Thành được công nhận là làng nghề truyền thống, ghi nhận giá trị lịch sử và đóng góp của nghề trồng hoa.
Khoảng mười năm trở lại đây, diện tích trồng hồng có xu hướng dịch chuyển về khu vực chân núi Langbiang. Dù vậy, Vạn Thành vẫn duy trì sản xuất và giữ vị trí trong chuỗi cung ứng hoa của thành phố.
Theo ông Vũ Thế Hào (sinh năm 1961), con trai cụ Vũ Như Lâm, gia đình ông hiện vẫn canh tác trên diện tích đất cũ. Gần sáu thập niên kể từ những luống hồng đầu tiên, khu vườn chưa khi nào ngừng cho hoa. Những năm gần đây, ngoài hoa cắt cành, ông còn phát triển thêm khu vườn cây lá đột biến để đáp ứng thị hiếu mới.
Tương tự, chị Nguyễn Thị Kim Thoa (sinh năm 1975), con gái cụ Lê Thị Tàu, gắn bó với nghề từ đầu thập niên 1990. Theo chị, nghề hoa có lúc thuận lợi, có khi khó khăn, nhưng đã giúp gia đình ổn định kinh tế và nuôi con ăn học.
Hiện làng có 284 hộ trồng hoa với diện tích hơn 200 ha, mỗi ngày thu hoạch hàng triệu cành hoa. Ngoài hoa hồng, người dân còn trồng đa dạng chủng loại như cát tường (nguồn gốc Hà Lan, Nhật, Pháp), lay ơn (Trung Âu, Tây Á, Nam Phi), cẩm chướng châu Âu, cùng các loại cúc, bi bi, bách hợp, đồng tiền…
Năm 2017, thực hiện Nghị quyết 07 của Thành ủy Đà Lạt về phát triển các làng hoa đến năm 2025, người dân và doanh nghiệp tại Vạn Thành đã đóng góp hơn 6,2 tỷ đồng để nâng cấp hạ tầng, cải tạo hệ thống thủy lợi, giao thông và chiếu sáng, hướng đến mô hình nông nghiệp công nghệ cao gắn với du lịch.
Hiện Vạn Thành nằm trên tuyến du lịch canh nông của Đà Lạt. Con đường dẫn vào làng thường xuyên đông phương tiện. Hai bên đường, những cánh đồng hoa trải dài thu hút du khách tham quan, chụp ảnh và tìm hiểu quy trình sản xuất.
Không chỉ có sắc hoa, nơi đây còn giữ lại câu chuyện của những người gắn bó cả đời với đất và nghề. Từ vùng rừng hoang năm nào, Vạn Thành đã trở thành một phần diện mạo của Đà Lạt hôm nay – nơi hoa không chỉ là sản phẩm nông nghiệp mà còn là ký ức, là sinh kế và là bản sắc.
