Luật sửa đổi về nông nghiệp và môi trường: Phải có đánh giá tác động kỹ lưỡng

Chiều ngày 16/7, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà đã chủ trì cuộc họp trực tiếp kết hợp trực tuyến với 22 tỉnh, thành phố nhằm nghe báo cáo về đề xuất bổ sung dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường vào Chương trình lập pháp năm 2025 của Quốc hội khóa XV. Đây là một trong những sự kiện quan trọng, phản ánh quyết tâm chính trị của Chính phủ trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Việc đặt nông nghiệp và môi trường làm trọng tâm cho chương trình lập pháp không chỉ thể hiện ưu tiên chiến lược, mà còn là sự nhận thức sâu sắc rằng đây là hai lĩnh vực có tính sống còn đối với sự phát triển bền vững, sự ổn định xã hội và uy tín quốc gia trên trường quốc tế.

Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường ưu tiên sửa đổi các "điểm nghẽn" là những chính sách trong lĩnh vực nông nghiệp, môi trường không phù hợp, chưa sát với thực tế, chưa có tính khả thi khi triển khai - (Ảnh: Minh Khôi)

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường được xây dựng trên cơ sở các nghị quyết, kết luận của Trung ương, Bộ Chính trị và Ban Bí thư. Những văn bản định hướng này yêu cầu phải hoàn thành việc sửa đổi, bổ sung, ban hành mới các văn bản quy phạm pháp luật nhằm bảo đảm cơ sở pháp lý đồng bộ cho hoạt động của bộ máy nhà nước theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư kinh doanh. Điều này cho thấy việc sửa luật không chỉ đơn thuần là một hoạt động kỹ thuật lập pháp, mà còn gắn với những cải cách thể chế rộng lớn hơn, trong đó pháp luật đóng vai trò là công cụ nền tảng để kiến tạo môi trường phát triển minh bạch, hiện đại và hiệu quả.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng nhấn mạnh rằng Bộ xác định chỉ sửa đổi, bổ sung một số quy định thực sự là “điểm nghẽn” và vướng mắc nhất để đưa vào dự án Luật. Các khó khăn, bất cập khác sẽ được tổng kết, đánh giá và xử lý khi sửa đổi tổng thể từng dự án luật trong giai đoạn 2026 – 2030. Cách tiếp cận này thể hiện sự thận trọng, có lộ trình rõ ràng, tránh tình trạng nóng vội hoặc sửa đổi manh mún. Bởi lẽ, mỗi điều khoản pháp luật đều liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau, nếu thay đổi thiếu cân nhắc có thể gây ra hệ quả ngoài ý muốn, ảnh hưởng đến cả hệ thống quản lý và sản xuất.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng cho biết Bộ xác định chỉ sửa đổi, bổ sung một số quy định thực sự là "điểm nghẽn", vướng mắc nhất để đưa vào dự án Luật - (Ảnh: Minh Khôi)

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang hội nhập ngày càng sâu rộng với thế giới, những yêu cầu về bảo vệ môi trường và phát triển nông nghiệp bền vững không chỉ là vấn đề nội bộ, mà còn trở thành thước đo quan trọng để đánh giá uy tín và vị thế quốc gia. Các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, cùng những cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ đa dạng sinh học và xây dựng chuỗi cung ứng xanh, đã khiến cho việc sửa đổi luật trong các lĩnh vực này trở thành nhiệm vụ vừa cấp thiết vừa phức tạp. Không còn là chuyện sửa đổi câu chữ trong các điều khoản pháp lý, đây thực chất là quá trình tái cấu trúc chính sách phát triển, tái định hình mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ hệ sinh thái. Chính vì vậy, mọi động thái sửa đổi cần có sự đánh giá tác động toàn diện, cân nhắc kỹ lưỡng, tránh để lợi ích cục bộ chi phối hoặc sự vội vàng dẫn đến những khoảng trống pháp lý.

Nhiều chuyên gia đã nhấn mạnh rằng sửa đổi luật trong lĩnh vực này phải xuất phát từ thực tiễn và bám sát yêu cầu quản trị đất nước trong giai đoạn mới. Đối với nông nghiệp, Việt Nam đang đứng trước áp lực phải chuyển đổi từ “nông nghiệp khối lượng” sang “nông nghiệp giá trị”, từ khai thác tài nguyên thiên nhiên sang dựa vào công nghệ, tri thức và đổi mới sáng tạo. Quá trình chuyển đổi này tất yếu đòi hỏi hệ thống pháp luật phải đóng vai trò dẫn dắt và định hướng, đồng thời tạo ra hành lang pháp lý an toàn để nông dân và doanh nghiệp yên tâm đầu tư. Nếu luật không theo kịp thực tiễn, nó sẽ trở thành lực cản, tạo ra nút thắt khiến ngành nông nghiệp khó bứt phá. Ngược lại, nếu luật quá chung chung, thiếu tính ràng buộc, sẽ không đủ sức điều chỉnh hành vi và không đủ công cụ để bảo vệ lợi ích cộng đồng cũng như môi trường sống của các thế hệ tương lai.

Theo ý kiến Thứ trưởng Bộ Tài chính Bùi Văn Khắng cho rằng việc sửa đổi các luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường cần tập trung vào những điểm nghẽn, các nội dung mang tính kỹ thuật, tránh việc luật hóa những vấn đề chưa thật sự chín muồi, đồng thời phải có căn cứ chính trị rõ ràng, có sự tham vấn rộng rãi và đánh giá tác động kỹ lưỡng. Ông nhấn mạnh rằng quá trình này không nên thực hiện một cách dàn trải, nóng vội hay mang tính hình thức, nhất là trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp mới vận hành và còn nhiều vấn đề phát sinh chưa được tổng kết đầy đủ.

Trong lĩnh vực môi trường, thách thức còn phức tạp hơn. Đây là lĩnh vực chứa đựng nhiều mối quan hệ lợi ích chồng chéo, giữa doanh nghiệp công nghiệp mong muốn thủ tục đơn giản để giảm chi phí và cộng đồng dân cư đòi hỏi những quy định nghiêm ngặt nhằm bảo vệ chất lượng sống. Nhà nước phải đóng vai trò cân bằng, vừa khuyến khích sản xuất, vừa kiểm soát chặt chẽ việc khai thác tài nguyên. Do vậy, bất kỳ sự sửa đổi nào cũng phải dựa trên đánh giá tác động đa chiều, có sự tham vấn rộng rãi để bảo đảm luật đi vào đời sống một cách khả thi và hiệu quả.

Hội thảo Phổ biến, lấy ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 Luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường. - - (Ảnh: Đỗ Hương)

Ngày 18/9, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã tổ chức Hội thảo phổ biến và lấy ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường. Theo chỉ đạo của Quốc hội và Chính phủ, các dự án sửa đổi Luật cho phù hợp với việc hợp nhất Bộ và sắp xếp chính quyền địa phương hai cấp, phải hoàn thành đúng thời hạn không quá 2 năm, với mục tiêu ổn định hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, hợp hiến và hợp pháp. Nội dung dự thảo vừa hướng đến đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh, vừa sửa đổi các quy định phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Ông Phan Tuấn Hùng, Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết Dự thảo dự án sửa đổi các Luật ngành Nông nghiệp và Môi trường gồm 17 điều: 15 điều sửa đổi, bổ sung các luật nói trên; 1 điều quy định hiệu lực thi hành; và 1 điều quy định chuyển tiếp. Dự kiến, luật sẽ có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, trừ quy định liên quan đến quy hoạch tổng hợp tài nguyên nước và hạ tầng thủy lợi lưu vực sông liên tỉnh được thực hiện từ 1/1/2027. Điều này khẳng định định hướng rõ ràng: giải quyết ngay những “điểm nghẽn” đã chín muồi và cần thiết, trong khi các vấn đề phức tạp hơn cần nghiên cứu lâu dài để đảm bảo sự đồng bộ.

Cũng theo ông Phan Tuấn Hùng, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường tập trung vào 3 nhóm nội dung chính. Thứ nhất là luật hóa các quy định liên quan đến việc sắp xếp tổ chức bộ máy hành chính, phân cấp, phân quyền và phân định thẩm quyền trong quá trình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Thứ hai là cắt giảm các điều kiện đầu tư kinh doanh và thủ tục hành chính nhằm tạo môi trường thông thoáng hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Thứ ba là giải quyết ngay những vướng mắc, bất cập cấp bách phát sinh từ thực tiễn quản lý và triển khai.

Trong đó, nhóm nội dung thứ nhất tập trung vào việc điều chỉnh tên gọi để thực hiện Nghị quyết số 190/2025/QH15 ngày 19/2/2025 của Quốc hội về xử lý một số vấn đề liên quan đến sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước. Cụ thể, các nội dung sửa đổi, bổ sung sẽ nhằm phân định rõ thẩm quyền, nhiệm vụ liên quan đến mô hình chính quyền địa phương hai cấp, theo hướng thay thế cụm từ “cấp huyện” bằng “cấp xã” hoặc “cấp tỉnh”; bãi bỏ cụm từ “cấp huyện” khi cần thiết; hoặc tiến hành sửa đổi, bổ sung trong những trường hợp không thể thay thế hay bãi bỏ trực tiếp, áp dụng cho các điều, khoản, điểm cụ thể tại các luật hiện hành.

Ông Phan Tuấn Hùng, Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - (Ảnh: Đỗ Hương)

Ngay trong tuần, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ trình Chính phủ để trình Quốc hội thông qua 3 luật, gồm Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai; và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Địa chất và khoáng sản tại kỳ họp thứ 10 của Quốc hội khóa XV. Đây là bước đi quan trọng, cho thấy quyết tâm của Chính phủ trong việc cải cách pháp luật một cách toàn diện và có lộ trình.

Thực tiễn thời gian qua đã để lại nhiều bài học về việc sửa luật thiếu thận trọng. Có những quy định về đất đai, về đầu tư nông nghiệp công nghệ cao, hay quản lý chất thải rắn từng được ban hành với kỳ vọng lớn, nhưng khi triển khai lại vướng mắc vì chưa dự báo hết tình huống. Có quy định quá chặt khiến nhà đầu tư nản lòng, có quy định quá lỏng khiến tình trạng ô nhiễm không được kiểm soát. Những “bài học nhãn tiền” này là lời cảnh tỉnh rằng sửa luật không thể chỉ dựa vào mong muốn chủ quan, mà phải dựa trên cơ sở khoa học và có đánh giá đầy đủ về tác động kinh tế, xã hội, môi trường.

Ý kiến từ cộng đồng doanh nghiệp quốc tế, đặc biệt là những tập đoàn có chuỗi cung ứng toàn cầu, cũng nhấn mạnh rằng một môi trường đầu tư chỉ thực sự hấp dẫn khi luật pháp rõ ràng, minh bạch và ổn định. Nếu luật thay đổi đột ngột, rủi ro pháp lý sẽ khiến doanh nghiệp e dè. Do đó, việc sửa đổi luật nông nghiệp và môi trường của Việt Nam cần tính toán đến khả năng hòa hợp với các chuẩn mực quốc tế, bảo đảm rằng cả doanh nghiệp trong và ngoài nước đều nhìn thấy cơ hội phát triển bền vững, thay vì lo ngại những bất ổn.

Điểm đồng thuận từ nhiều chuyên gia là phải có đánh giá tác động chính sách kỹ lưỡng trước khi trình sửa đổi. Đánh giá này không chỉ mô tả lợi ích mong muốn, mà phải lượng hóa chi phí tuân thủ, tác động xã hội, thay đổi trong cơ cấu lao động, ảnh hưởng đến môi trường và khả năng thực thi của bộ máy quản lý. Đây là công việc phức tạp, cần sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức xã hội dân sự và cả cộng đồng dân cư chịu tác động trực tiếp. Chỉ khi có sự tham gia rộng rãi, luật mới có tính khả thi và tạo được sự đồng thuận xã hội.

Ngoài ra, cần chú ý đến sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Một đạo luật dù tốt đến đâu cũng sẽ khó phát huy hiệu quả nếu chồng chéo hoặc mâu thuẫn với luật khác. Nông nghiệp liên quan mật thiết đến đất đai, tín dụng, thuế, khoa học công nghệ; môi trường lại gắn liền với quy hoạch, xây dựng, giao thông, công thương. Do vậy, sửa đổi luật trong hai lĩnh vực này phải song hành với việc rà soát, điều chỉnh các luật khác để hình thành một chỉnh thể thống nhất, tránh tình trạng “luật nọ đá luật kia” khiến cơ quan quản lý lúng túng, doanh nghiệp khó thực hiện và người dân chịu thiệt.

Trong quá trình sửa đổi luật, sự tham gia của các địa phương là hết sức quan trọng. Mỗi vùng miền có điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội khác nhau, nên tác động của các quy định cũng không giống nhau. Luật phải đủ linh hoạt để bao quát sự đa dạng ấy, nhưng cũng đủ chặt chẽ để tránh bị lợi dụng. Việc tham vấn từ cơ sở giúp quá trình sửa đổi bám sát thực tiễn, phản ánh nhu cầu và nguyện vọng của người dân – những người chịu tác động trực tiếp nhất từ chính sách.

Cần nhấn mạnh rằng sửa đổi luật về nông nghiệp và môi trường không chỉ nhắm đến mục tiêu kinh tế ngắn hạn, mà còn gắn liền với chiến lược phát triển bền vững. Một chính sách môi trường nghiêm ngặt có thể khiến doanh nghiệp tăng chi phí xử lý chất thải, nhưng đổi lại bảo vệ nguồn nước, không khí, đất đai cho thế hệ mai sau, giảm gánh nặng y tế và nguy cơ khủng hoảng sinh thái. Một chính sách nông nghiệp khuyến khích công nghệ cao có thể đòi hỏi nông dân đầu tư và học hỏi nhiều hơn, nhưng đổi lại nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng thương hiệu quốc gia và hội nhập vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nhìn từ góc độ quản trị quốc gia, sửa đổi luật là quá trình không thể tránh khỏi. Quan trọng là sửa đúng, sửa trúng và sửa kịp thời. Đúng nghĩa là xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, trúng là nhằm vào những điểm nghẽn cản trở phát triển, còn kịp thời là để không bỏ lỡ cơ hội trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu gay gắt. Mỗi đạo luật được ban hành là cam kết của Nhà nước trước nhân dân và cộng đồng quốc tế, vì vậy nó không thể được xây dựng hời hợt.

Có thể thấy, con đường sửa đổi luật về nông nghiệp và môi trường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng nếu kiên trì nguyên tắc thận trọng, có cơ sở chính trị rõ ràng, có đánh giá tác động toàn diện và có sự tham gia rộng rãi của các bên liên quan, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng được một khung pháp lý vừa chặt chẽ vừa linh hoạt, đủ sức điều chỉnh thực tiễn, đồng thời tạo động lực cho phát triển bền vững. Đây không chỉ là nhiệm vụ của Quốc hội hay Chính phủ, mà còn là trách nhiệm chung của toàn xã hội trong hành trình kiến tạo một nền kinh tế xanh, một nền nông nghiệp hiện đại và một môi trường sống lành mạnh cho hôm nay và mai sau.