Từ cánh rừng Cúc Phương xanh thẳm, tiếng gọi của loài Gà lôi trắng (Lophura nycthemera) – biểu tượng của sự thanh nhã và hoang dã, từng vang vọng khắp núi rừng, nay trở thành nguồn cảm hứng cho những người làm khoa học ở Ninh Bình. Nằm ở vùng đệm của Vườn quốc gia Cúc Phương, khu vực huyện Nho Quan (Nay là xã Cúc Phương) không chỉ là vùng đất có giá trị sinh thái đặc biệt, mà còn là nơi hội tụ nhiều loài chim đặc hữu quý hiếm của Việt Nam. Trong đó, Gà lôi trắng – loài chim được ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam – đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng về số lượng do mất sinh cảnh, săn bắt trái phép và tác động của biến đổi khí hậu.
 |
| Vườn quốc gia Cúc Phương, (khu vực huyện Nho Quan cũ nay là xã Cúc Phương) không chỉ là vùng đất có giá trị sinh thái đặc biệt, mà còn là nơi hội tụ nhiều loài chim đặc hữu quý hiếm của Việt Nam. Trong đó, Gà lôi trắng – loài chim được ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam – đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng về số lượng do mất sinh cảnh, săn bắt trái phép và tác động của biến đổi khí hậu. - (Ảnh: Phạm Hùng) |
 |
| Vùng đệm xã Cúc Phương không chỉ là vùng đất có giá trị sinh thái đặc biệt, mà còn là nơi hội tụ nhiều loài chim đặc hữu quý hiếm của Việt Nam. |
Trước thực trạng đó, việc bảo tồn và phát triển nguồn gen Gà lôi trắng không chỉ là nhiệm vụ khoa học mang ý nghĩa sinh học và môi trường, mà còn là cơ hội mở ra hướng phát triển kinh tế sinh thái mới cho người dân miền núi Nho Quan. Đây là minh chứng rõ nét cho cách tiếp cận hiện đại trong nông nghiệp: lấy khoa học làm nền tảng, lấy bảo tồn làm định hướng, gắn với sinh kế cộng đồng.
Nhiệm vụ “Nghiên cứu khai thác và phát triển nguồn gen Gà lôi trắng tại huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình” do Công ty TNHH Ứng dụng và Phát triển Công nghệ Trang Ninh (Công ty Trang Ninh ) chủ trì thực hiện, dưới sự quản lý trực tiếp của Sở Khoa học và Công nghệ Ninh Bình. Dự án được phối hợp triển khai cùng các chuyên gia của Viện Chăn Nuôi, Trung tâm Giống vật nuôi và chính quyền địa phương. Mục tiêu chính của nhiệm vụ là xây dựng quy trình nhân nuôi, bảo tồn và khai thác nguồn gen Gà lôi trắng; đánh giá khả năng thích nghi, sinh sản, đồng thời xác định hướng ứng dụng thương mại hóa bền vững.
 |
| Đề tài “Nghiên cứu khai thác và phát triển nguồn gen Gà lôi trắng tại huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình” do Công ty TNHH Ứng dụng và Phát triển Công nghệ Trang Ninh (Công ty Trang Ninh ) |
Các nhà khoa học và kỹ sư của Công ty Trang Ninh đã tiến hành nhiều đợt khảo sát tại vùng đệm rừng Cúc Phương – nơi vẫn còn ghi nhận một số quần thể Gà lôi trắng sống rải rác. Từ đó, nhóm nghiên cứu đã thu thập mẫu gen, xác định đặc điểm hình thái và di truyền, đồng thời phân tích điều kiện sinh thái phù hợp cho loài. Dựa trên cơ sở đó, mô hình nhân giống thử nghiệm được thực hiện trong điều kiện nuôi nhốt tại cơ sở nghiên cứu của công ty, với hệ thống chuồng trại mô phỏng sinh cảnh rừng tự nhiên, đảm bảo yếu tố ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm và chế độ dinh dưỡng gần gũi nhất với môi trường sống hoang dã.
 |
Gà Lôi trắng tại Công ty Trang Ninh có đầy đủ giấy tờ hợp pháp được cơ quan Citets Việt nam cấp mã số trại nuôi
Đặc biệt, ngày 05/6/2025, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Ninh Bình đã ban hành Quyết định số 169/QĐ-SKHCN về việc thành lập Hội đồng đánh giá nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp tỉnh. Ngày 11/6/2025, đề tài “Nghiên cứu khai thác và phát triển nguồn gen Gà lôi trắng (Lophura nycthemera) tại huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình” chính thức được nghiệm thu. Hội đồng gồm các thành viên: Ông Nguyễn Toàn Thắng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ – Chủ tịch Hội đồng; Bà Nguyễn Lan Anh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường – Phó Chủ tịch Hội đồng; PGS.TS Phạm Ngọc Thạch, Khoa Chăn nuôi Thú y, Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Ủy viên phản biện 1, cùng các ủy viên khác là đại diện các cơ quan chuyên môn, viện nghiên cứu, nhà khoa học độc lập.
Về chất lượng sản phẩm và giá trị khoa học, Hội đồng thống nhất nhận định: Các sản phẩm của đề tài cơ bản đạt yêu cầu về chất lượng theo hợp đồng và thuyết minh được duyệt, đáp ứng mục tiêu nghiên cứu đặt ra. Kết quả thực hiện đề tài đã tạo ra được đàn Gà lôi trắng có năng suất sinh sản cao, ổn định về di truyền, góp phần quan trọng trong việc phát triển chăn nuôi bền vững tại vùng nông thôn, đồng thời tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người chăn nuôi địa phương.
Không chỉ dừng lại ở đó, đề tài còn mở ra cơ hội chuyển dịch cơ cấu ngành nghề, tạo thêm sản phẩm tiêu dùng có giá trị sinh học và văn hóa, góp phần đa dạng hóa kinh tế nông thôn. Kết quả nghiên cứu có khả năng ứng dụng và nhân rộng sang các khu vực bảo tồn khác, đồng thời có thể được ứng dụng trong công tác quản lý, giáo dục cộng đồng, phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn – một hướng phát triển đầy tiềm năng trong bối cảnh phát triển nông nghiệp xanh hiện nay.
Sau hơn ba năm triển khai, Công ty Trang Ninh và các đối tác khoa học đã nhân nuôi, sinh sản thành công Gà lôi trắng trong điều kiện nuôi nhốt, đạt tỷ lệ sống cao và ổn định về di truyền. Đàn Gà lôi trắng thuần chủng được hình thành phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và nhân rộng mô hình tại nhiều địa điểm trong huyện Nho Quan. Đồng thời, nhóm nghiên cứu đã xây dựng cơ sở dữ liệu gen, hồ sơ quản lý nguồn giống và hệ thống chăm sóc tiêu chuẩn hóa theo hướng an toàn sinh học.
Theo đánh giá của của các chuyên gia, “Thành công của dự án tại Nho Quan là minh chứng rõ nét cho khả năng áp dụng khoa học công nghệ hiện đại trong bảo tồn động vật hoang dã quý hiếm. Từ việc kiểm soát nguồn gen đến kỹ thuật nhân giống, dinh dưỡng và phòng bệnh, tất cả đều được triển khai theo hướng chuẩn hóa và có tính ứng dụng cao.”
 |
| Gà lôi trắng còn có tiềm năng trở thành sản phẩm quà tặng sinh học – biểu trưng cho sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên Việt Nam. |
Thành công này cũng mở ra hướng phát triển mới: chuyển từ nghiên cứu sang ứng dụng thương mại. Gà lôi trắng – với vẻ đẹp đặc trưng, bộ lông trắng bạc óng ánh và dáng hình thanh thoát – được xem là “sản phẩm sinh học đặc sắc”, có thể trở thành điểm nhấn trong các mô hình du lịch sinh thái và giáo dục môi trường. Huyện Nho Quan (nay Xã Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình) đang định hướng hình thành các khu trưng bày, khu nhân nuôi kết hợp du lịch trải nghiệm, nơi du khách có thể tìm hiểu về hệ sinh thái rừng Cúc Phương và quá trình bảo tồn loài chim biểu tượng này.
Từ góc độ kinh tế, Gà lôi trắng còn có tiềm năng trở thành sản phẩm quà tặng sinh học – biểu trưng cho sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên Việt Nam. Việc nhân nuôi hợp pháp không chỉ giúp hạn chế khai thác trái phép ngoài tự nhiên mà còn tạo nguồn cung cho nghiên cứu, trưng bày, du lịch, đồng thời hình thành chuỗi giá trị khép kín “bảo tồn – nghiên cứu – thương mại hóa”.
Mô hình chăn nuôi Gà lôi trắng còn góp phần tạo việc làm cho người dân địa phương, đặc biệt là những hộ sinh sống gần vùng đệm rừng Cúc Phương. Thay vì khai thác tài nguyên rừng, họ có thể tham gia các hoạt động nhân nuôi, chăm sóc, bảo tồn và hướng dẫn du lịch sinh thái, qua đó nâng cao thu nhập và nhận thức về bảo vệ thiên nhiên.
Đề tài cũng cho thấy sự kết nối hiệu quả giữa khoa học – doanh nghiệp – chính quyền – cộng đồng. Chính mối liên kết này đã tạo nền tảng bền vững cho bảo tồn nguồn gen quý hiếm, biến kết quả nghiên cứu không chỉ là những con số trong báo cáo mà trở thành giá trị thực tế trong đời sống.
Về mặt khoa học, việc lưu giữ, nhân giống và bảo tồn nguồn gen Gà lôi trắng tại Nho Quan giúp hạn chế thoái hóa di truyền, tạo tiền đề cho phục hồi quần thể trong tự nhiên và nghiên cứu sâu hơn về sinh thái, hành vi loài. Đây là bước tiến quan trọng trong việc kết hợp khoa học công nghệ với bảo tồn đa dạng sinh học, một hướng đi bền vững được nhiều quốc gia trên thế giới khuyến khích.
Thành công của đề tài còn tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực. Nho Quan – từ một huyện miền núi yên bình – nay trở thành điểm sáng trong công tác bảo tồn và ứng dụng khoa học công nghệ của tỉnh Ninh Bình. Mô hình này đang được xem xét để nhân rộng ra các loài chim quý khác như Trĩ đỏ, Gà tiền mặt đỏ… góp phần làm giàu nguồn gen, đa dạng hóa sinh học và nâng cao giá trị sinh thái vùng.
Trong định hướng tương lai, Sở Khoa học và Công nghệ Ninh Bình cùng Công ty Trang Ninh dự kiến xây dựng khu bảo tồn nuôi nhốt chuyên biệt cho Gà lôi trắng, kết hợp giữa nghiên cứu, trưng bày, giáo dục sinh thái và du lịch trải nghiệm. Song song với đó là việc tăng cường liên kết với các viện nghiên cứu, doanh nghiệp du lịch và tổ chức bảo tồn để thương mại hóa có kiểm soát, đảm bảo lợi ích kinh tế nhưng không gây áp lực lên quần thể tự nhiên.
Đề tài “Nghiên cứu khai thác và phát triển nguồn gen Gà lôi trắng tại huyện Nho Quan” vì vậy không chỉ mang ý nghĩa khoa học thuần túy, mà còn là câu chuyện nhân văn sâu sắc – câu chuyện về cách con người lựa chọn sống hài hòa với tự nhiên. Gà lôi trắng không chỉ được cứu khỏi bờ tuyệt chủng, mà còn được “hồi sinh” trong đời sống cộng đồng, trở thành biểu tượng của nông nghiệp sinh thái và du lịch bền vững của Ninh Bình.
Nhìn lại chặng đường đã qua, có thể khẳng định: đây là một bước tiến mới trong bảo tồn và ứng dụng khoa học vào thực tiễn, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xanh, gìn giữ đa dạng sinh học và lan tỏa thông điệp tích cực về trách nhiệm của con người đối với thiên nhiên. “Bảo tồn hôm nay – sinh kế ngày mai”, Gà lôi trắng Nho Quan chính là minh chứng sống động cho sự hòa quyện giữa tri thức, tâm huyết và tầm nhìn bền vững.
Công ty TNHH ứng dụng và phát triển công nghệ Tranh Ninh
Địa chỉ: Thôn Bãi Cả, xã Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình
Điện thoại: 0385107905
