Nằm nép mình trong con hẻm nhỏ cạnh quốc lộ 1, thuộc xã Bình Chánh (TP HCM), ngôi nhà cổ hơn 125 năm tuổi của tri huyện Phạm Văn Huynh hiện là từ đường của dòng họ Phạm, do ông Huỳnh Kim Phú cháu đời thứ tư trông coi và gìn giữ. Ngôi nhà từng thuộc về tri huyện Gò Đen – ông Phạm Văn Huynh, một vị quan có gốc tích ở vùng Chợ Lớn, từng du học Pháp từ thuở nhỏ.
Theo lời ông Phú, khoảng năm 1885, sau khi được bổ nhiệm làm tri huyện Gò Đen – vùng đất bao gồm Bình Chánh cũ kéo dài tới Bến Lức (Long An) ngày nay – Huyện Huynh đã mua lại ngôi nhà đang xây dang dở của một điền chủ địa phương. Toàn bộ đội thợ đến từ miền Trung được giữ lại để hoàn thiện công trình, kéo dài đến năm 1900 mới hoàn tất.
 |
| Ngôi nhà của quan tri huyện được khởi công khoảng năm 1885, hoàn thành vào năm 1900 và hiện vẫn được con cháu bảo tồn nguyên vẹn, sử dụng làm từ đường của dòng họ. Ảnh: Báo Thanh niên. |
Năm 2014, căn nhà được công nhận là di tích cấp thành phố. Hiện nay, ngoài chức năng là nơi thờ tự tổ tiên, đây còn là địa điểm thu hút các đoàn làm phim, khách tham quan và những người nghiên cứu kiến trúc cổ truyền Nam Bộ.
Căn nhà có diện tích nền 13 m ngang, 21 m dài, bao quanh bởi khu vườn rộng rãi với nhiều cây xanh cổ thụ trên 50 năm tuổi. Tổng diện tích khuôn viên hơn 2.000 m², từng trải dài hơn trước năm 1975, trước khi một phần đất bị trưng dụng để chia lại cho nông dân.
Kiến trúc của ngôi nhà thể hiện rõ phong cách truyền thống Nam Bộ, xây dựng theo lối “tam gian nhị hạ” – gồm ba gian hai chái. Nền nhà cao, lát gạch tàu lục giác màu đỏ, hệ khung gỗ quý như căm xe, mật... tạo nên không gian ấm cúng nhưng vững chãi. Mái nhà lợp ngói âm dương – loại ngói phổ biến trong kiến trúc cổ Việt – với phần lớn ngói vẫn giữ nguyên từ khi xây dựng.
 |
| Ngôi nhà được xây dựng theo lối kiến trúc “tam gian nhị hạ” – gồm ba gian hai chái. Ảnh: Báo Thanh niên. |
 |
| Mái nhà lợp ngói âm dương. Ảnh: Người đưa tin. |
 |
| Khám thờ chạm khắc tinh xảo trong gian chính ngôi nhà, với hoa văn gỗ cổ và mái ngói âm dương lộ ra phía trên. Ảnh: Báo Thanh niên. |
Hệ thống cửa chính và cửa phụ làm hoàn toàn bằng gỗ, chạm khắc đơn giản. Khu vực mặt tiền bố trí bậc tam cấp bằng gạch đỏ truyền thống, cửa gỗ được bao quanh bởi cây cảnh, tạo cảm giác gần gũi, hài hòa với thiên nhiên.
Bên trong gian chính treo nhiều hiện vật quý giá, nổi bật là bức hoành phi bằng gỗ cẩn ốc, khắc ba chữ Hán “Long Quang hiệu” – được chế tác năm 1900, đánh dấu thời điểm hoàn tất công trình.
Ngôi nhà cũng là nơi lưu giữ nhiều đồ dùng xưa như trường kỷ, tủ gỗ, liễn đối, đôn gốm sứ... Cột nhà, khám thờ, bàn ghế đều được chạm trổ công phu, thể hiện sự giàu có và tinh thần gìn giữ văn hóa của gia tộc. Khu thờ chính đặt ba khám thờ lớn, bàn thờ tổ tiên ở giữa, hai bên là nơi thờ ông Phạm Văn Huynh và các bậc tiền nhân trong họ.
Phía trước nhà, đối diện cửa chính là một khoảng sân rộng, nơi đặt miếu thờ Thiên và Ngũ hành Nương Nương – những yếu tố quen thuộc trong tín ngưỡng dân gian Nam Bộ.
Ngoài giá trị văn hóa và kiến trúc, ngôi nhà còn từng là địa điểm gắn liền với các sự kiện lịch sử trong thời kỳ đấu tranh cách mạng. Thời Cách Mạng Tháng Tám năm 1945, nơi đây từng là nơi trú ẩn của nhiều cán bộ Việt Minh, trong đó có cố giáo sư Trần Văn Giàu và nhà cách mạng Ung Văn Khiêm khi hai người chạy trốn sự vây ráp của quân Pháp. Đây cũng từng là cơ sở hội họp của Ủy ban Hành chính kháng chiến Nam bộ.
 |
| Năm 2014, ngôi nhà được công nhận là di tích cấp thành phố. Ảnh: Vietnamnet. |
 |
| Không gian bao quanh bởi vườn cây, ao cá, rạch nước với diện tích hơn 2.000 m2. Ảnh: VnExpress. |
Tính đến nay, ngôi nhà đã trải qua 4 đợt trùng tu lớn vào các năm 1923, 1996, 2004 và 2006. Tuy nhiên, theo ông Phú, nhiều hạng mục bắt đầu xuống cấp do thời gian và điều kiện tự nhiên.
Gia đình ông Phú hiện sống trong ngôi nhà nhỏ phía sau, cũng nằm trong khu đất của dòng tộc. Từ đường chỉ sử dụng vào việc thờ tự, tiếp đón khách và lưu giữ các giá trị văn hóa – lịch sử mà tổ tiên để lại.
