Nhà khoa học của nhà nông 2025 ở Lạng Sơn: Người góp phần hồi sinh giống gà quý Vạn Linh

Trong vòng 12 năm bền bỉ lặn lội khắp các bản làng, Thạc sĩ Nguyễn Khánh Toàn, cán bộ Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lạng Sơn, đã góp phần hồi sinh giống gà Vạn Linh quý hiếm, mở ra hướng chăn nuôi bền vững, giúp người dân nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống. Năm 2025, anh được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam vinh danh là một trong 32 Nhà khoa học của nhà nông.

Sinh ra và lớn lên tại Đông Kinh, Lạng Sơn, Thạc sĩ Nguyễn Khánh Toàn (sinh năm 1990) sớm thấu hiểu nỗi cơ cực của người nông dân "bán mặt cho đất, bán lưng cho trời". Trăn trở ấy trở thành động lực để anh quyết tâm học tập và tin rằng, chỉ khi áp dụng khoa học kỹ thuật, sản xuất nông nghiệp mới trở nên hiệu quả, tạo ra giá trị gia tăng và thu nhập ổn định.

Năm 2012, tốt nghiệp Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên, anh Toàn trở về địa phương, công tác tại Trường Trung cấp Kinh tế Kỹ thuật Lạng Sơn. Đến năm 2019, anh chuyển sang công tác tại Trung tâm Khoa học và Công nghệ tỉnh Lạng Sơn, nơi anh phụ trách nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao khoa học công nghệ đến các xã vùng cao, biên giới, vốn quen với canh tác nhỏ lẻ, tự cung tự cấp.

"Để thay đổi tập quán sản xuất ăn sâu vào tiềm thức của bà con, không gì thuyết phục bằng mô hình thực tế mà họ có thể nhìn thấy, chạm tay vào và làm theo được," anh Toàn chia sẻ.

Thạc sĩ Nguyễn Khánh Toàn, cán bộ Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lạng Sơn - Nhà Khoa học của nhà nông 2025. Ảnh Hoàng Tính.

Anh Toàn chọn gà bản địa quen thuộc – gà Vạn Linh, gà Ri – làm điểm khởi đầu cho hành trình cải thiện chăn nuôi. Năm 2019, anh chủ trì dự án chăn nuôi gà Ri vàng rơm tại ba xã khó khăn thuộc các huyện Cao Lộc, Lộc Bình và Bình Gia. Giống gà này dễ nuôi, thịt thơm ngon, nhưng bà con chủ yếu nuôi thả rông, hiệu quả kinh tế chưa cao.

Điểm khác biệt mà anh Toàn mang đến là quy trình tiêm phòng vaccine bài bản và ứng dụng đệm lót sinh học trong chăn nuôi, giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường, hạn chế mùi hôi và giảm thiểu dịch bệnh. Kết quả, 15 mô hình với mỗi mô hình 100 con đạt tỷ lệ sống trên 80%.

Năm 2020, anh mở rộng dự án chăn nuôi gà Ri lai theo hướng an toàn sinh học, với quy mô mỗi mô hình 150–300 con, tỷ lệ sống tăng lên trên 85%. Bên cạnh việc xây dựng mô hình, anh trực tiếp đứng lớp tổ chức 10 lớp tập huấn cho hàng trăm nông dân, giúp bà con hiểu rõ tầm quan trọng của việc tiêm vaccine, vệ sinh chuồng trại và sử dụng đệm lót sinh học.

Thạc sĩ Nguyễn Khánh Toàn giúp bà con Lạng Sơn gìn giữ được những giống gà quý, chất lượng. Ảnh: NVCC.

Dự án tâm huyết nhất của anh Toàn là đề tài: "Nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ phục tráng và phát triển bền vững sản phẩm gà Vạn Linh, huyện Chi Lăng", khởi động từ tháng 7/2022.

Gà Vạn Linh là giống bản địa quý hiếm, nổi tiếng với thịt thơm ngon, da giòn, chân nhỏ, được ví như "báu vật" núi rừng xứ Lạng. Giống gà này đặc trưng với lối sống tự nhiên, "lấy núi làm nhà", tự kiếm thức ăn từ cỏ cây, côn trùng. Tuy nhiên, do nuôi thả tự phát, không có định hướng chọn lọc, giống gà đứng trước nguy cơ lai tạp và thoái hóa.

Anh Toàn cùng đồng nghiệp lặn lội khắp các bản làng heo hút, tuyển chọn những cá thể còn giữ đặc tính thuần chủng. Mục tiêu không chỉ là phục tráng giống gà, ổn định ngoại hình, nâng cao năng suất, mà còn xây dựng đàn hạt nhân thuần chủng, hoàn thiện quy trình chăn nuôi an toàn sinh học, phát triển sản phẩm hàng hóa bền vững.

Những kết quả ban đầu đã đầy hứa hẹn: đàn gà hạt nhân được thiết lập, các chỉ số sinh trưởng và sinh sản khả quan, mở ra triển vọng hồi sinh nguồn gen quý giá của quốc gia.

Quy trình tiêm phòng vaccine bài bản giúp nâng cao chất lượng đàn gà. Ảnh: NVCC

Ngoài gà Vạn Linh, anh Toàn còn tham gia nhiều dự án khác như xây dựng mô hình sản xuất lan Kim tuyến, phát triển nhãn hiệu tập thể cho trám đen huyện Văn Quan, lạc đỏ huyện Bắc Sơn, măng nứa xã Vĩnh Yên. Những nhãn hiệu này giúp nâng cao giá trị nông sản, bảo vệ người sản xuất khỏi hàng giả, hàng nhái, đồng thời giúp nông dân hiểu và áp dụng sở hữu trí tuệ, trở nên chuyên nghiệp hơn trong sản xuất và kinh doanh.

Với tinh thần bền bỉ, sáng tạo và gắn kết khoa học với thực tiễn, Thạc sĩ Nguyễn Khánh Toàn đã trở thành biểu tượng của nông dân trí thức, mở ra hướng đi bền vững cho nông nghiệp Lạng Sơn, đưa những giống vật nuôi quý hiếm trở lại cuộc sống núi rừng, đồng thời nâng cao năng lực cho cộng đồng nông dân địa phương.