Không gian xanh trong chùa Việt và triết lý sống thuận tự nhiên

Việt Nam là quốc gia có nền Phật giáo lâu đời. Nghiên cứu cho thấy, Phật giáo xuất hiện ở nước ta từ những năm công nguyên, phát triển mạnh mẽ thời Lý - Trần và bắt đầu từ suy thoái từ triều Lê Sơ. Trải qua các biến đổi thăng trầm của thời đại với sự giao thoa, du nhập tôn giáo khác, Phật giáo vẫn tồn tại như một tôn giáo chính và ngày một được chấn hưng với những triết lý chân-thiện-mỹ cho đời.

Dưới mái chùa Việt, không gian xanh chưa bao giờ chỉ là một yếu tố trang trí hay một phần cảnh quan mang tính phụ trợ. Đó là nơi ánh sáng thiền thấm qua tán lá, nơi hơi thở của đất trời hòa cùng nhịp mõ, tiếng chuông, và cũng là nơi tinh thần từ bi được nuôi dưỡng để lan tỏa thành hành động giữa đời sống xã hội. Khi nhìn lại hành trình phát triển của chùa Việt qua các thời kỳ, có thể thấy rõ rằng không gian xanh luôn giữ vai trò cốt lõi, vừa là nền tảng tâm linh, vừa là thông điệp sinh thái sâu sắc, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người, thiên nhiên và đạo lý.

Từ buổi đầu hình thành, chùa Việt thường được dựng ở những nơi có địa thế hài hòa với tự nhiên: lưng tựa núi, mặt hướng sông, xung quanh là cây cổ thụ, vườn tược, ao sen. Không gian ấy không tách rời đời sống làng xã mà hòa vào nhịp sinh hoạt cộng đồng, trở thành điểm tựa tinh thần cho bao thế hệ. Cây xanh trong chùa không chỉ để che mát hay tạo vẻ tĩnh tại, mà còn mang ý nghĩa biểu trưng. Cây bồ đề gợi nhắc sự giác ngộ, cây đa gắn với ký ức làng quê, hàng tre tượng trưng cho sự bền bỉ, thanh cao. Mỗi loại cây, mỗi khoảng xanh đều mang trong mình một lớp nghĩa văn hóa và tâm linh, góp phần hình thành một tổng thể không gian thiền định tự nhiên, nơi con người dễ dàng quay về với chính mình.

Chùa Dâu được khởi dựng vào thế kỷ II sau Công nguyên, dưới thời Sĩ Nhiếp - Thái thú Giao Châu, người có công lớn trong việc truyền bá Phật giáo vào nước ta. Theo sử sách, nơi đây từng là trung tâm Phật giáo Luy Lâu, quy tụ nhiều nhà sư Ấn Độ và Trung Hoa đến hoằng pháp, dịch kinh. Trong đó, nổi bật nhất là thiền sư Khâu Đà La, người truyền thụ giáo lý và là cha của Man Nương - nhân vật gắn liền với tín ngưỡng thờ Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) tại Bắc Ninh.

Ánh sáng trong chùa Việt là một yếu tố đặc biệt, luôn gắn chặt với không gian xanh. Ánh sáng không rực rỡ, không phô trương, mà dịu nhẹ, được lọc qua tán lá, qua hiên chùa, qua làn khói hương mỏng. Chính sự tiết chế ấy tạo nên cảm giác an nhiên, giúp tâm trí lắng lại. Khi ánh nắng sớm chiếu qua vườn chùa, phản chiếu trên mặt ao sen hay len qua những khe cửa gỗ, nó không chỉ chiếu sáng không gian vật lý mà còn đánh thức chiều sâu nội tâm. Ánh sáng thiền vì thế không đơn thuần là hiện tượng tự nhiên, mà là một phần của trải nghiệm tâm linh, nơi con người học cách nhìn, cách thở và cách sống chậm hơn giữa nhịp đời hối hả.

Chùa Một Cột được xây dựng năm 1049, thuộc cụm di tích chùa Diên Hựu nằm trên phố Chùa Một Cột, gần Lăng Chủ Tịch Hồ Chí Minh. Qui mô ngôi chùa cũ lớn hơn bây giờ nhiều, qua các triều đại, chùa Một Cột được trùng tu nhiều lần, mỗi lần trùng tu là một lần ngôi chùa và cảnh quan chung quanh lại bị đổi khác. Ban sơ, khi xây dựng chùa Diên Hựu, trước chùa, người ta cho dựng một cột đá lớn trên mặt đất với đỉnh cột là tượng Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen. Lối kiến trúc này cho phép liên tưởng đến cấu tạo của các kinh chàng (Thạch chàng / Cột kinh) – một loại kiến trúc Phật giáo, thường được dựng lên để kiến tạo công đức. Loại kiến trúc này bắt đầu thịnh hành vào thời Đường, lan truyền đến Triều Tiên Nhật Bản và Việt Nam. Thời Đinh – Lê ở nước ta, kinh chàng được tạo dựng khá nhiều, Nam Việt vương Đinh Liễn từng dựng 100 tòa kinh chàng vào năm Quý Dậu (973).

Không gian xanh trong chùa Việt cũng phản ánh triết lý sống thuận tự nhiên của Phật giáo. Trong giáo lý nhà Phật, con người không phải là trung tâm tuyệt đối mà là một phần của vạn vật. Việc giữ gìn cây cối, nguồn nước, đất đai trong khuôn viên chùa chính là thực hành tinh thần vô ngã và từ bi. Nhiều ngôi chùa cổ còn lưu giữ những khu rừng nhỏ, những vườn thuốc nam, những ao hồ tự nhiên, vừa phục vụ sinh hoạt tu hành, vừa góp phần bảo tồn đa dạng sinh học. Ở đó, chim chóc, côn trùng, cây cỏ cùng tồn tại trong một trật tự hài hòa, nhắc nhở con người về trách nhiệm bảo vệ môi trường sống chung.

Chùa Tây Phương được xây dựng từ thời nhà Mạc (thế kỷ XVI) và trùng tu vào thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVIII). Ngôi chùa mang phong cách kiến trúc độc đáo với ba nếp chùa nằm trên ba tầng cao dần, gồm chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng. Để lên đến chùa, du khách phải vượt qua 239 bậc đá ong - đặc trưng của vùng đất Thạch Thất. Toàn bộ công trình sử dụng vật liệu truyền thống như gỗ lim, đá ong và gạch nung, tạo vẻ đẹp cổ kính, bề thế nhưng vẫn hài hòa với thiên nhiên. Đặc biệt, hệ thống mái chùa được thiết kế theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, với các đầu đao cong vút, đậm nét kiến trúc cổ Việt Nam. Các cột và kèo chùa được chạm khắc tinh tế, thể hiện hoa văn rồng, phượng, họa tiết truyền thống, mang tính nghệ thuật cao.

Trong bối cảnh hiện đại, khi đô thị hóa và bê tông hóa ngày càng lấn át không gian tự nhiên, vai trò của không gian xanh trong chùa Việt càng trở nên rõ nét. Nhiều ngôi chùa, dù nằm giữa phố thị đông đúc, vẫn cố gắng giữ lại những khoảng xanh quý giá, như một “ốc đảo” tĩnh lặng giữa ồn ào. Những khu vườn thiền nhỏ, những hàng cây được chăm sóc cẩn trọng không chỉ phục vụ tăng ni, Phật tử mà còn mở ra không gian nghỉ ngơi tinh thần cho cộng đồng. Người dân tìm đến chùa không chỉ để lễ Phật, mà còn để tìm lại cảm giác cân bằng, để hít thở bầu không khí trong lành và lắng nghe chính mình.

Từ không gian xanh ấy, tinh thần từ tâm dần được nuôi dưỡng và chuyển hóa thành hành động cụ thể. Nhiều chùa Việt đã và đang triển khai các hoạt động gắn với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững: trồng cây gây rừng, hạn chế rác thải nhựa trong sinh hoạt, khuyến khích lối sống xanh trong cộng đồng Phật tử. Các khóa tu, buổi giảng pháp ngày nay không chỉ nói về tu tập nội tâm mà còn nhấn mạnh trách nhiệm của mỗi người đối với thiên nhiên và xã hội. Từ việc giữ gìn một chiếc lá trong sân chùa, người học đạo được dẫn dắt đến ý thức lớn hơn về việc bảo vệ môi trường sống chung của nhân loại.

Chùa Địa Tạng Phi Lai ( tên cổ là chùa Đùng) cách Hà Nội khoảng 70 km, có địa thế phong thủy tựa lưng vào núi, hai bên là dãy núi có hình thế tả thanh long, hữu bạch hổ với nhiều cổ vật thiêng liêng, mang tính lịch sử. Theo lời kể của những người lớn tuổi trong thôn, chùa Đùng được xây dựng vào thế kỷ 11 với quy mô hơn 100 gian. Đã có khoảng thời gian vua Trần Nghệ Tông chọn chùa Đùng làm nơi ở ẩn và vua Tự Đức cũng chọn nơi này đến cầu tự. Tháng 12/2015, Đại đức Thích Minh Quang về tiếp nhận, tu tạo, xây dựng và đổi tên thành Địa Tạng Phi Lai, nghĩa là Đức Địa Tạng Vương Bồ Tát luôn luôn đến nơi này, cũng có thể không bao giờ đến nơi này. Mà nơi nào Đức Địa Tạng không quay lại nghĩa là nơi đó hóa đất Phật. - (Ảnh: vnanet.vn)

Không gian xanh trong chùa cũng là nơi kết nối các hoạt động thiện nguyện và an sinh xã hội. Nhiều vườn chùa được tận dụng để trồng rau sạch, cây thuốc, phục vụ bếp ăn từ thiện, hỗ trợ người nghèo, người yếu thế. Những hoạt động ấy không ồn ào, không phô trương, nhưng bền bỉ và lan tỏa, đúng với tinh thần “từ bi hỷ xả” của đạo Phật. Ở đây, từ tâm không chỉ là cảm xúc hay lời nguyện, mà trở thành hành động cụ thể, bắt nguồn từ sự tôn trọng và yêu thương đối với sự sống.

Nhìn rộng hơn, không gian xanh trong chùa Việt còn mang giá trị giáo dục sâu sắc. Đối với thế hệ trẻ, việc tiếp xúc với một môi trường chùa chiền xanh mát, hài hòa giúp hình thành ý thức sống chậm, sống có trách nhiệm với thiên nhiên. Những buổi sinh hoạt, trải nghiệm tại chùa, từ việc quét lá, chăm cây đến nghe giảng về nhân quả, đều góp phần gieo mầm cho lối sống bền vững. Đó là cách giáo dục không cần nhiều lời, mà thông qua trải nghiệm trực tiếp, để mỗi người tự cảm nhận và tự chuyển hóa.

Chùa Thầy được xây dựng từ thời nhà Lý, gắn liền với giai thoại cuộc đời Thiền sư Từ Đạo Hạnh. Lúc đầu chùa chỉ là một am nhỏ gọi là Hương Hải am. Sau đó, vua Lý Nhân Tông cho xây dựng lại gồm 2 cụm chùa là chùa Cao trên núi (Đỉnh Sơn Tự) và chùa Dưới (Thiên Phúc Tự). Chùa Thầy là nơi tu hành của Thiền sư Từ Đạo Hạnh – người có những đóng góp to lớn cho nhân dân và ông tổ của bộ môn múa rối nước.

Tuy vậy, việc bảo tồn và phát huy không gian xanh trong chùa Việt cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Áp lực mở rộng cơ sở vật chất, nhu cầu đón tiếp đông đảo du khách, cùng với tác động của biến đổi khí hậu đặt ra bài toán cân bằng giữa phát triển và gìn giữ. Làm sao để chùa vẫn đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tôn giáo, văn hóa mà không đánh mất bản sắc sinh thái vốn có, là câu hỏi cần sự chung tay của tăng ni, Phật tử, chính quyền và cộng đồng. Giữ được tinh thần “thiền trong từng chiếc lá” đòi hỏi tầm nhìn dài hạn và sự kiên định với những giá trị cốt lõi.

Từ ánh sáng thiền dịu nhẹ dưới tán cây đến những hành động từ tâm lan tỏa ra cộng đồng, không gian xanh trong chùa Việt là một minh chứng sống động cho mối liên kết bền chặt giữa tâm linh và đời sống. Đó không chỉ là di sản văn hóa cần được bảo tồn, mà còn là nguồn cảm hứng cho lối sống hài hòa, nhân ái trong xã hội hiện đại. Khi con người biết dừng lại dưới một tán cây chùa, lắng nghe tiếng gió và nhịp thở của chính mình, cũng là lúc hạt mầm từ bi được gieo xuống. Và từ những hạt mầm ấy, hành động thiện lành sẽ tiếp tục nảy nở, góp phần làm xanh hơn không chỉ không gian chùa, mà cả tâm hồn và cuộc sống của mỗi chúng ta.