Theo hồ sơ được Hội đồng Cây Di sản Việt Nam công nhận, cây di sản số 1 tại xã Ngọc Chiến (Sơn La) là cây du sam núi đất, thường được người dân gọi là cây sa mu. Cây đứng sừng sững giữa bản Nà Tâu, tán lá rộng lớn, được ước tính có tuổi đời khoảng 1.000 năm.
Từ lâu, cây cổ thụ này được người dân trong vùng tôn kính với nhiều tên gọi như “cây thần”, “sa mu đại thụ” hay “Co mạy pé”. Trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Thái tại đây, cây được xem như vị thần bảo hộ, che chở cho bản làng qua nhiều thế hệ.
 |
| Cây sa mu cổ thụ hơn 1.000 năm tuổi tại bản Nà Tâu, xã Ngọc Chiến (Sơn La) được người dân địa phương xem như “cây thần”. |
Ông Tòng Văn Hải (56 tuổi) là người đang trực tiếp trông nom cây. Gia đình ông đã ba đời được dân bản giao nhiệm vụ bảo vệ “cây thần”. Theo lời các bậc cao niên, từ khi những cư dân đầu tiên đến khai phá vùng đất này, cây sa mu đã tồn tại, vươn tán che phủ một khoảng rộng.
Ông Hải cho biết người dân coi từng phần của cây đều linh thiêng. “Mỗi tấc vỏ, mỗi nhành lá của cây đều mang hơi thở của thần linh, không ai được phép xâm phạm. Chúng tôi giữ cây như giữ linh hồn của bản”, ông nói.
Niềm tin tâm linh ấy còn gắn với nhiều câu chuyện được truyền lại trong cộng đồng. Trong thời chiến tranh, bản Nà Tâu có 52 thanh niên lên đường nhập ngũ. Theo lời người dân, tất cả đều trở về an toàn, không có thương binh hay liệt sĩ. Nhiều người tin rằng cây sa mu đã phù hộ cho những người con của bản.
Một truyền thuyết khác kể rằng khi những cư dân đầu tiên đến lập bản, họ từng định chặt cây để lấy đất làm nhà và ruộng. Khi đó, trời nổi giông gió dữ dội, bầu trời tối sầm. Từ trên cây xuất hiện một con hổ lớn với đôi mắt đỏ rực. Lúc con hổ chuẩn bị lao xuống, một cụ già bước ra từ thân cây, nói đây là nơi thần ngự và dặn dân bản không được chặt hạ. Sau lời cảnh báo, cả cụ già và con hổ đều biến mất. Từ đó, người dân lập miếu thờ dưới gốc cây và gọi đó là “cây thần”.
Từ niềm tin ấy, nhiều quy định bảo vệ cây được hình thành. Người dân không được tự ý bẻ cành hay lấy cành khô làm củi. Nếu cành rơi xuống, cũng không ai mang về sử dụng vì tin rằng làm vậy sẽ gặp điều không may. Riêng gia đình ông Hải, với trách nhiệm trông coi cây, chỉ được phép dùng cành khô trong trường hợp thật cần thiết nhưng phải bảo đảm không ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây.
Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, cây sa mu còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa của bản Nà Tâu. Hàng năm, người dân tổ chức hai lễ cúng lớn dưới tán cây: lễ cơm mới vào ngày 2/9 và lễ cầu mưa thuận gió hòa vào mùng 7 tháng Giêng.
Một nét đặc trưng trong nghi lễ của người Thái nơi đây là tục thắp hương theo đôi. Thay vì thắp một hoặc ba nén như nhiều nơi khác, người dân thường thắp hai nén để cầu sức khỏe và may mắn cho gia đình, đặc biệt là những người thân đang làm ăn xa.
Từ năm 2020, bản Nà Tâu bắt đầu đón khách du lịch đến tham quan cây sa mu nghìn năm tuổi. Theo ông Tòng Văn Son, Bí thư chi bộ kiêm Trưởng bản Nà Tâu, việc bảo vệ cây di sản là trách nhiệm chung của cả cộng đồng.
Người dân trong bản chuẩn bị lễ vật trong các dịp cúng tế, còn ông Hải trực tiếp chăm sóc cây hằng ngày. Ông cũng thường xuyên giới thiệu lịch sử của cây cho khách đến tham quan. Du khách có thể thắp hương, công đức hoặc chạm tay vào thân cây để cầu may, nhưng quy định của bản rất nghiêm: không được bẻ cành hay mang bất kỳ phần nào của cây ra khỏi khu vực.
Đối với ông Hải, việc trông nom cây không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm tự hào. Theo phong tục gia đình, dù là con thứ tư trong nhà có năm anh em, ông là người ở lại chăm sóc cha mẹ nên tiếp nhận nhiệm vụ gìn giữ “cây thần”.
Ông cho biết có những lúc mệt mỏi vì phải tiếp đón hàng trăm lượt khách mỗi tuần. Tuy vậy, khi nhìn cây vẫn xanh tốt và thấy đời sống dân bản ngày càng ổn định, ông cảm thấy công việc của mình có ý nghĩa.
“Niềm vui lớn nhất là thấy ‘cây thần’ của bản mình thu hút du khách từ khắp nơi tìm đến, để họ hiểu hơn về văn hóa và tâm hồn của người Thái vùng cao”, ông Hải nói.
