Được tặng động vật quý hiếm mà không biết – Người dân có bị xử lý hình sự?

Động vật quý hiếm từ lâu đã trở thành vấn đề được xã hội đặc biệt quan tâm, không chỉ vì giá trị sinh học mà còn bởi các ràng buộc pháp lý đi kèm. Trong xã hội hiện nay, việc sở hữu, tặng cho hay nuôi chơi các loài động vật vốn dĩ không chỉ đơn thuần là thú vui mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý, đặc biệt khi đó là những loài nằm trong danh mục động vật quý hiếm. Các vụ việc bị phát hiện nuôi nhốt, buôn bán động vật hoang dã trái phép thời gian qua đã gióng lên hồi chuông cảnh báo, buộc mỗi người dân cần cẩn trọng hơn trong việc tiếp nhận hoặc mua bán các loài này. Theo quy định của pháp luật Việt Nam và Công ước quốc tế về buôn bán các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES), động vật quý hiếm được định nghĩa là những loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

Động vật quý hiếm từ lâu đã trở thành vấn đề được xã hội đặc biệt quan tâm, không chỉ vì giá trị sinh học mà còn bởi các ràng buộc pháp lý đi kèm. Theo quy định của pháp luật Việt Nam và Công ước quốc tế về buôn bán các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES), động vật quý hiếm được định nghĩa là những loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

Danh mục này được Chính phủ Việt Nam cụ thể hóa tại nhiều nghị định và thông tư như:

- Nghị định số 160/2013/NĐ-CP ngày 12 tháng 11 năm 2013 của Chính phủ quy định về tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; ban hành Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ;

- Nghị định số 06/2019/NĐ-CP ngày 22 tháng 01 năm 2019 của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp;

- Nghị định số 84/2021/NĐ-CP ngày 22 tháng 9 năm 2021 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 06/2019/NĐ-CP ngày 22 tháng 01 năm 2019 của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp;

- Nghị định số 64/2019/NĐ-CP ngày 16 tháng 7 năm 2019 của Chính phủ quy định về sửa đổi Điều 7 Nghị định số 160/2013/NĐ-CP ngày 12 tháng 11 năm 2013 của Chính phủ về tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ;

- Thông báo số 25/TB-CTVN ngày 17 tháng 02 năm 2023 của Tổng cục Lâm nghiệp, Cơ quan Quản lý CITES Việt Nam về việc công bố danh mục các loài động vật, thực vật hoang dã thuộc phụ lục công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES);

- Nghị định số 35/2025/NĐ-CP ngày 25 tháng 02 năm 2025 của Chính phủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Nông nghiệp và Môi trường;

- Nghị định số 136/2025/NĐ-CP ngày 12 tháng 6 năm 2025 của Chính phủ quy định phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường;

- Thông tư số 27/2025/TT-BNNMT ngày 24/6/2025 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và môi trường có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 quy định về quản lý loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; nuôi động vật rừng thông thường; thực thi Công ước buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp.

Trong các văn bản này, động vật quý hiếm được phân thành hai nhóm chính:

- Nhóm I là Loài nghiêm cấm khai thác và sử dụng mẫu vật khai thác từ tự nhiên vì mục đích thương mại, bao gồm: loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (Nhóm IA: thực vật rừng, Nhóm IB: động vật rừng);

- Nhóm II là Loài hạn chế khai thác và sử dụng vì mục đích thương mại, bao gồm: Loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (Nhóm IIA: thực vật rừng, Nhóm IIB: động vật rừng). Đối với loài nhóm IB, IIB, Nghị định số 84/2021/NĐ-CP hoặc loài Phụ lục CITES đồng thời là loài Nghị định số 64/2019/NĐ-CP ngày 16 tháng 7 năm 2019, loài động vật quý hiếm khai thác tùy vào mục đích khác nhau như nghiên cứu khoa học và tạo nguồn giống ban đầu, nhập khẩu, xuất khẩu, nuôi sinh sản, nuôi sinh trưởng, trao đổi, mua bán, tặng cho không vì mục đích thương mại, lưu giữ và vận chuyển không vì mục đích thương mại, nuôi vì mục đích bảo tồn, nghiên cứu khoa học, du lịch sinh thái, tạo giống ban đầu cần phải có các loại giấy phép sau: Giấy phép khai thác, biên bản nghiệm thu; Giấy xác nhận mẫu vật khai thác; Giấy chứng nhận kiểm dịch của cơ quan có thẩm quyền; Giấy phép trao đổi, mua bán, tặng, cho thuê mẫu vật do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cấp; Giấy chứng nhận cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học.

- Động vật hoang dã (thuộc Phụ lục I CITES, loài Nhóm IB thuộc Nghị định số 84/2021/NĐ-CP); nuôi sinh sản, nuôi sinh trưởng (Điều 25 Thông tư số 27/2025);

- Đảm bảo có nguồn gốc hợp pháp theo quy định của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường về quản lý lâm sản; xử lý lâm sản, thủy sản là tài sản được xác lập quyền sở hữu toàn dân. Đối với trường hợp nuôi các loài động vật lớp thú thuộc Phụ lục I Công ước CITES phải được đánh dấu để truy xuất nguồn gốc;

- Bên canh đó, Chuồng, trại được xây dựng phù hợp với đặc tính của loài nuôi theo tiêu chuẩn do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành. Trường hợp chưa có tiêu chuẩn về chuồng, trại nuôi, cơ quan cấp mã số chịu trách nhiệm quyết định hoặc tham vấn Cơ quan Khoa học CITES Việt Nam có chuyên môn phù hợp về chuồng, trại nuôi trước khi quyết định;

- Cơ sở nuôi thực hiện theo quy định có liên quan của pháp luật về môi trường, pháp luật về thú y;

- Cơ sở nuôi không thuộc khu vực không được phép chăn nuôi theo quy định của pháp luật về chăn nuôi;

- Trường hợp nuôi các loài động vật thuộc các Phụ lục Công ước CITES không có phân bố tự nhiên tại Việt Nam và lần đầu tiên đăng ký nuôi tại Việt Nam phải được Cơ quan Khoa học CITES Việt Nam xác nhận bằng văn bản về việc nuôi không làm ảnh hưởng đến sự tồn tại của loài nuôi và các loài khác có liên quan trong tự nhiên.

- Điều đáng nói, nhiều người dân trong thực tế có thể được bạn bè, người thân tặng cho một cá thể động vật mà họ không hề biết đó là loài thuộc danh mục quý hiếm. Tình huống này đặt ra câu hỏi pháp lý: liệu hành vi tiếp nhận động vật quý hiếm trong vô thức có thể dẫn đến việc bị xử lý hình sự hay không?

Bộ Công an và các cơ quan quản lý đã khẳng định rằng cần phân biệt rõ ràng giữa hành vi vô tình và hành vi cố ý.

Nếu người dân thực sự không biết và cũng không có nghĩa vụ phải biết cá thể động vật đó thuộc danh mục quý hiếm, thì trường hợp này có thể chỉ bị xử phạt hành chính, thậm chí không bị xử phạt nếu chứng minh được tính chất vô ý. Tuy nhiên, nếu người nhận biết rõ đây là loài quý hiếm mà vẫn cố tình nuôi nhốt, trao đổi hoặc buôn bán, hành vi này sẽ bị coi là vi phạm pháp luật nghiêm trọng và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 và sửa đổi năm 2025, tại Điều 244 quy định tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm.

Điều luật cũng quy định rõ về các hành vi vi phạm và mức hình phạt tương ứng, bao gồm cả hình phạt tiền và tù. Tùy theo tính chất, mức độ của hành vi vi phạm mà cơ quan có thẩm quyền áp dụng hình thức xử lý phù hợp theo quy định. Việc tặng, cho động vật hoang dã có thể bị coi là hành vi nuôi, nhốt trái phép.

Nếu hành vi tặng, cho là vô tình và không liên quan đến buôn bán, thu lợi bất chính, và người tặng, cho không biết hoặc không buộc phải biết đó là động vật hoang dã quý, hiếm thì có thể chỉ bị xử phạt hành chính. Tuy nhiên, nếu có yếu tố buôn bán, thu lợi bất chính hoặc người tặng, cho biết rõ đó là động vật hoang dã quý, hiếm thì có thể bị xử lý hình sự.

Từ những quy định trên, có thể rút ra một số khuyến nghị quan trọng dành cho người dân. Trước hết, cần nâng cao ý thức và tìm hiểu thông tin về động vật quý hiếm, đặc biệt khi nhận nuôi, mua hoặc được tặng. Cần kiểm tra danh mục công khai từ Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm – cơ quan quản lý CITES Việt Nam

Trong bối cảnh này, trách nhiệm của người nuôi, người bán và người mua động vật quý hiếm được đặt ra một cách cụ thể. Người nuôi bắt buộc phải chứng minh nguồn gốc hợp pháp của động vật thông qua giấy phép khai thác, giấy chứng nhận kiểm dịch, giấy phép nuôi sinh sản hoặc nuôi sinh trưởng được cơ quan có thẩm quyền cấp. Chuồng trại nuôi phải phù hợp với đặc tính sinh học của loài, đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn môi trường, thú y và không nằm trong khu vực cấm chăn nuôi.

Đối với những loài thuộc Phụ lục CITES mà lần đầu tiên đăng ký nuôi ở Việt Nam, cơ sở nuôi cần có văn bản xác nhận của Cơ quan khoa học CITES Việt Nam để bảo đảm không ảnh hưởng đến quần thể tự nhiên. Người bán và người mua động vật quý hiếm cũng phải đảm bảo giao dịch có giấy tờ chứng minh hợp pháp. Mọi hành vi mua bán không rõ nguồn gốc, không có giấy phép đều bị coi là vi phạm.

Người tặng nếu biết rõ động vật thuộc danh mục quý hiếm mà vẫn chuyển giao có thể bị coi là hành vi trao đổi, mua bán trái phép. Ngay cả việc tặng cho không vì mục đích thương mại, nhưng không có giấy phép của cơ quan có thẩm quyền, vẫn có nguy cơ bị xử lý.

Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc được phát hiện tại địa phương cho thấy người dân giữ các loài rùa, chim, khỉ nhỏ hoặc các cá thể trăn, rắn mà họ nghĩ chỉ là thú cảnh thông thường. Khi cơ quan chức năng kiểm tra, mới phát hiện đây là loài thuộc danh mục động vật quý hiếm, đặc biệt là các loài thuộc Phụ lục I CITES. Trong những trường hợp này, nếu chủ sở hữu hợp tác, khai báo và chứng minh được việc nhận nuôi là vô ý, không buôn bán, không thu lợi bất chính, cơ quan chức năng có thể áp dụng biện pháp tịch thu cá thể và xử phạt hành chính thay vì truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, đây chỉ là ngoại lệ trong trường hợp thực sự vô ý.

Pháp luật Việt Nam hiện hành ngày càng hướng tới nguyên tắc “người dân phải biết và có trách nhiệm tìm hiểu” khi tiếp nhận bất kỳ động vật nào có nguy cơ thuộc danh mục quý hiếm.

Ở khía cạnh pháp lý, Điều 244 Bộ luật Hình sự còn quy định rõ các khung hình phạt phụ thuộc vào số lượng và loài vi phạm. Ví dụ, hành vi nuôi nhốt trái phép từ 3 đến 7 cá thể thú, hoặc từ 7 đến 10 cá thể chim, bò sát có thể dẫn tới mức án tù từ 5 đến 10 năm. Nếu số lượng từ 8 cá thể thú trở lên hoặc từ 11 cá thể chim, bò sát trở lên, mức án có thể lên đến 15 năm. Đặc biệt, với loài voi, tê giác, hổ, gấu – những loài nguy cấp ở mức cao nhất – chỉ cần 1 đến 2 cá thể cũng đủ để cấu thành tình tiết tăng nặng, với mức án tù nhiều năm. Quy định này không chỉ áp dụng với cá thể còn sống mà còn với các bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống hoặc sản phẩm như ngà voi, sừng tê giác.

Đối với pháp nhân thương mại, các doanh nghiệp, tổ chức nếu vi phạm có thể bị xử phạt rất nặng. Mức phạt tiền từ 1 tỷ đến 15 tỷ đồng, kèm theo hình phạt bổ sung như đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn, cho thấy quyết tâm của Nhà nước trong việc triệt phá các đường dây buôn bán động vật hoang dã xuyên quốc gia. Điều này cũng phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia, đặc biệt là Công ước CITES.

Từ những quy định trên, có thể rút ra một số khuyến nghị quan trọng dành cho người dân. Trước hết, cần nâng cao ý thức và tìm hiểu thông tin về động vật quý hiếm, đặc biệt khi nhận nuôi, mua hoặc được tặng. Cần kiểm tra danh mục công khai từ Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm – cơ quan quản lý CITES Việt Nam, để xác định loài động vật có thuộc nhóm bị cấm hay không. Nếu có nhu cầu nuôi vì mục đích nghiên cứu, bảo tồn hoặc du lịch sinh thái, người dân và tổ chức cần thực hiện thủ tục xin giấy phép, đăng ký cơ sở nuôi theo đúng quy định. Việc tự ý nuôi, nhốt mà không khai báo, không xin phép là hành vi tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn. Ngoài ra, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để cộng đồng hiểu rõ hậu quả của hành vi buôn bán, tặng, cho động vật quý hiếm trái phép.

Trong bối cảnh các quy định ngày càng chặt chẽ, câu hỏi “Được tặng động vật quý hiếm mà không biết thì có bị xử lý hình sự?” không chỉ mang tính lý thuyết mà còn mang tính thực tiễn cấp thiết. Câu trả lời nằm ở việc phân định giữa vô ý và cố ý, giữa không biết và biết rõ. Pháp luật Việt Nam luôn bảo vệ những người dân vô tình vi phạm mà không có yếu tố thu lợi bất chính, nhưng đồng thời cũng rất nghiêm khắc với những ai lợi dụng sự thiếu hiểu biết của cộng đồng để buôn bán động vật hoang dã quý hiếm. Chính vì vậy, mỗi cá nhân cần chủ động trang bị kiến thức, thận trọng khi tiếp nhận hoặc nuôi giữ bất kỳ loài động vật nào có dấu hiệu thuộc danh mục cấm, nhằm bảo vệ chính mình và góp phần giữ gìn đa dạng sinh học cho thế hệ mai sau.