Từ những gốc cây, rễ cây, mảnh gỗ vụn vô tri, qua đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân, những tác phẩm tranh ghép gỗ giàu giá trị nghệ thuật và đậm đà bản sắc văn hóa Kinh Bắc đã ra đời, góp phần gìn giữ và lan tỏa hồn cốt dân tộc.
Khúc Toại, tên nôm là làng Chọi, từ lâu nổi tiếng với nghề mộc truyền thống, từng được nhắc đến trong câu ca xưa: "Mã Đông Hồ, đồ làng Chọi." Trải qua nhiều thế hệ, những người thợ nơi đây không chỉ gìn giữ nghề cổ mà còn không ngừng sáng tạo để đưa tinh hoa làng nghề hòa vào nhịp sống hiện đại.
 |
| Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng dồn tâm huyết vào từng công đoạn để hoàn thiện bức tranh ghép gỗ. Ảnh: TCLNV. |
Trong số đó, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng (sinh năm 1962) là người đã dành hơn bốn thập kỷ bền bỉ theo đuổi nghệ thuật tranh ghép gỗ. Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm mộc, từ nhỏ ông đã quen với tiếng cưa, tiếng đục. Năm 1980, khi vừa tròn 18 tuổi, ông lên đường nhập ngũ, gần 5 năm làm nhiệm vụ bảo vệ biên giới Cao Bằng. Môi trường quân đội đã rèn luyện cho ông tính kỷ luật, sự kiên trì và bền bỉ – những phẩm chất sau này trở thành nền tảng trong hành trình sáng tạo nghệ thuật.
Trở về quê hương năm 1984, ông tiếp tục gắn bó với nghề mộc, nhưng thay vì chỉ làm đồ gỗ truyền thống, ông cùng anh trai là nghệ nhân Nguyễn Văn Viện bắt đầu tìm kiếm một hướng đi mới.
 |
| Thời gian hoàn thiện mỗi bức tranh ít nhất là 15 ngày, có những bức tranh làm trong nhiều tháng. Ảnh: Nguyễn Huế |
Ngày ấy, làng Chọi là đầu mối tập kết và buôn bán gỗ lớn của vùng Đông Bắc. Sau mỗi chuyến hàng, trên bến sông Ngũ Huyện Khê thường còn lại nhiều gốc cây, rễ cây và những mảnh gỗ vụn bị bỏ đi. Quan sát kỹ, hai anh em nhận thấy chính những phần gỗ ấy lại sở hữu màu sắc tự nhiên phong phú, vân gỗ đẹp và độ ánh độc đáo mà phần thân cây ít khi có được.
Từ những buổi chiều bên bến sông, ý tưởng tận dụng "phế phẩm" để tạo nên tranh nghệ thuật dần hình thành.
Nghệ nhân Nguyễn Văn Viện chia sẻ, từ suy nghĩ ban đầu ấy, hai anh em từng bước nghiên cứu kỹ thuật ghép, phối màu và tạo hình, biến những mảnh gỗ rời rạc thành các tác phẩm có bố cục, chiều sâu và cảm xúc riêng.
Năm 1985 đánh dấu cột mốc quan trọng khi những bức tranh ghép gỗ đầu tiên của gia đình được trưng bày tại Trung tâm Triển lãm Giảng Võ (Hà Nội). Với kỹ thuật độc đáo cùng vẻ đẹp mộc mạc nhưng tinh tế, các tác phẩm nhanh chóng chinh phục công chúng, giành 3 Huy chương Vàng và 1 Huy chương Bạc ngay trong lần đầu tham dự triển lãm. Thành công ấy trở thành động lực để ông Nguyễn Văn Hùng tiếp tục theo đuổi con đường sáng tạo đầy thử thách.
Theo ông Hùng, tranh ghép gỗ gồm hai dòng chính là tranh ghép nổi và tranh ghép chìm. Tranh nổi tạo chiều sâu bằng các chi tiết được ghép nổi trên bề mặt, còn tranh chìm hướng đến sự phẳng mịn nhưng vẫn giàu sắc độ.
Để hoàn thiện một tác phẩm, người nghệ nhân phải trải qua nhiều công đoạn, từ tìm ý tưởng, phác thảo bố cục, lựa chọn nguyên liệu, xử lý gốc và rễ cây, tạo hình từng chi tiết rồi ghép hàng trăm, thậm chí hàng nghìn mảnh gỗ nhỏ sao cho hài hòa về màu sắc và đường nét.
Khó nhất không nằm ở kỹ thuật cắt ghép mà ở khả năng cảm nhận màu sắc tự nhiên của từng loại gỗ. Mỗi chất liệu mang một gam màu riêng: sắc vàng ấm của gỗ mít, màu đen trầm của gỗ mun, đỏ nâu của lim, hương, trắc hay sắc trắng nhẹ của xoan, bạch đàn... Chính sự phối hợp tinh tế ấy đã tạo nên những bức tranh không cần dùng đến sơn màu nhưng vẫn sinh động và giàu cảm xúc.
 |
| Tranh ghép gỗ của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Hùng. |
Từ chất liệu mộc mạc ấy, văn hóa dân tộc hiện lên đầy sức sống qua những hình ảnh quen thuộc như phong cảnh làng quê, lễ hội truyền thống, sinh hoạt dân gian, dân ca quan họ hay các bức tranh Đông Hồ nổi tiếng như Đám cưới chuột, Chăn trâu thổi sáo, Vinh quy bái tổ...
Không chỉ dành trọn tâm huyết cho sáng tạo, ông Nguyễn Văn Hùng còn góp phần phát triển kinh tế làng nghề. Năm 2022, ông là một trong những người tiên phong thành lập Hợp tác xã Đồ gỗ mỹ nghệ Khúc Toại, quy tụ hơn 20 thành viên, tạo việc làm thường xuyên cho nhiều lao động địa phương.
Để có nguồn nguyên liệu ổn định, nhiều năm qua ông không quản ngại đi khắp các tỉnh như Yên Bái, Phú Thọ, Tuyên Quang... tìm kiếm gốc, rễ cây và ký hợp đồng với các xưởng mộc để thu mua những mẩu gỗ vụn tưởng như vô giá trị, đưa về tiếp tục hành trình "hồi sinh" thành những tác phẩm nghệ thuật.
Giai đoạn 2021–2024, ông có 5 tác phẩm được công nhận sản phẩm OCOP của tỉnh Bắc Ninh, gồm: Lễ hội Đền Hùng, Hội xuân Kinh Bắc, Hà Nội – Những góc nhìn thời gian, Trống đồng Việt Nam và Xuân – Hạ – Thu – Đông. Đây đều là những tác phẩm từng đoạt nhiều giải thưởng tại các hội chợ, triển lãm mỹ nghệ trong nước.
Đến nay, tranh ghép gỗ Khúc Toại không chỉ được người yêu nghệ thuật trong nước đón nhận mà còn theo chân khách hàng đến nhiều quốc gia như Thái Lan, Canada và một số nước Đông Âu. Năm 2020, ông Nguyễn Văn Hùng được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, ghi nhận những đóng góp bền bỉ trong việc gìn giữ, sáng tạo và lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc.
Từ những mảnh gỗ bị bỏ quên bên bến sông quê, qua bàn tay tài hoa và tâm huyết của người nghệ nhân, mỗi bức tranh ghép gỗ hôm nay không chỉ là một tác phẩm mỹ thuật mà còn là câu chuyện về sự hồi sinh của chất liệu, về tình yêu quê hương và khát vọng gìn giữ những giá trị văn hóa Việt Nam cho các thế hệ mai sau.
