Khi những ngọn núi quanh dãy Ngọc Linh bừng lên sắc đỏ lẫn xanh của những chùm hạt chín, người dân các xã vùng cao như Măng Ri, Đăk Sao, Đăk Tờ Kan, Tu Mơ Rông và Ngọc Linh (thuộc địa bàn Quảng Ngãi, trước đây từng nằm trong tỉnh Kon Tum cũ) lại tất bật vào một mùa vụ đặc biệt - mùa thu hoạch hạt sâm Ngọc Linh. Đối với nhiều gia đình nơi đây, thời điểm này không chỉ là công việc nông vụ thường niên mà còn là nguồn thu nhập và hy vọng đổi thay cuộc sống.
 |
| Sâm Ngọc Linh chỉ sinh trưởng ở độ cao trên 1.500m, nơi có khí hậu mát mẻ và độ ẩm phù hợp. |
Sâm Ngọc Linh là một loài đặc hữu, chỉ sinh trưởng ổn định ở vùng núi cao - nơi có độ cao thường trên 1.500 mét, khí hậu mát mẻ và độ ẩm phù hợp. Sau một thời gian “ngủ đông”, cây bắt đầu nảy mầm, ra hoa vào khoảng tháng 3–4 hằng năm. Sau khoảng bốn tháng, những chùm hạt chuyển dần sang sắc đỏ - thường rơi vào giữa đến cuối mùa hè (khoảng tháng 7–8). Mỗi cây thường chỉ cho một cụm hoa, và mỗi cụm có thể chứa từ vài chục đến cả trăm hạt, con số này phụ thuộc vào tuổi thọ và sức sinh trưởng của từng gốc.
Tại thôn Đăk Dơn (xã Măng Ri), anh A Chung - một hộ nông dân trồng sâm hiện quản lý khoảng 10.000 gốc sâm Ngọc Linh. Anh cho biết vườn sâm nhà anh đã vào mùa thu hái hạt: “Cứ mỗi 5–7 ngày, gia đình lại thu một đợt. Chúng tôi chọn lọc những chùm hạt đã chín đỏ, đặc biệt ưu tiên những hạt có đốm đen - dấu hiệu cho chất lượng tốt hơn”, anh Chung chia sẻ.
Quy trình thu hái và xử lý hạt sâm tại chỗ đòi hỏi sự cẩn trọng. Ngay sau khi thu, người dân phân loại hạt theo độ chín: hạt xanh sẽ được ủ thêm vài ngày để đạt độ chín đồng đều; hạt chín đỏ, mẫu mã tốt sẽ được lựa chọn để gieo ươm ngay. Kỹ thuật ươm thường được thực hiện dưới tán rừng hoặc nơi có đất mùn tốt: người gieo đặt hạt sâu khoảng 3–5 cm vào khuôn đất đã chuẩn bị, phủ lên một lớp lá hoặc cỏ tranh, sau đó che lưới nhằm tránh tác động của chuột và chim. Với cách chăm như vậy, khoảng 4 tháng sau khi gieo, hạt bắt đầu nảy mầm và lên cây con.
 |
| Những hạt sâm chín đỏ được thu hoạch bán giống. |
 |
| Người dân ươm giống cho vụ mới. |
Vòng đời tiếp theo của cây giống cũng được theo dõi nghiêm ngặt: sau khi cây con đạt khoảng 1 năm tuổi, người trồng sẽ đưa chúng sang khu vực trồng tạm khác để tiếp tục chăm sóc; và phải tới năm thứ 3–4, sâm Ngọc Linh mới bắt đầu cho hạt để nhân giống. Bởi vậy, giá trị của mỗi hạt và cây giống không nhỏ: theo anh Chung, mỗi hạt giống khi bán lẻ có giá từ 80.000 đến 100.000 đồng tùy số lượng; còn cây giống, tùy độ tuổi, có thể có giá từ 250.000 đồng đến 2 triệu đồng/cây. Với những củ sâm đạt tuổi trưởng thành (trên 7 năm), giá trị có thể tăng lên hàng chục triệu đồng cho mỗi kilogram.
 |
| Củ sâm Ngọc Linh từ 7 năm tuổi trở lên có thể bán với giá từ vài chục triệu đồng/1kg. |
Giữa những cánh rừng bạt ngàn, sâm Ngọc Linh không chỉ là một loài dược liệu quý mà còn gắn bó chặt chẽ với sinh kế người dân vùng cao., Nhiều gia đình ở đây đã và đang đặt niềm tin vào sâm như một nguồn thu ổn định, một cơ hội để thoát nghèo và nâng cao đời sống.
Bảo vệ vườn sâm cũng là việc làm được người dân địa phương chú trọng. Nhiều vườn được làm chỉ một lối ra vào, bao quanh bằng lưới B40 để tránh trộm cắp và động vật phá hoại. Kỹ thuật trồng, thu hái và bảo quản giống được lưu truyền, học hỏi và ngày càng chuyên nghiệp hơn, góp phần giữ gìn chất lượng nguồn giống và nâng cao hiệu quả canh tác.
Những hình ảnh hạt sâm chín đỏ, chùm hoa được bao bọc cẩn thận, công việc ươm giống tỉ mỉ hay những củ sâm lâu năm có giá trị cao đều phản ánh một bức tranh sinh hoạt nông nghiệp vừa truyền thống vừa mang tính kinh tế cao — nơi con người hòa mình vào thiên nhiên khắc nghiệt nhưng hào phóng của dãy Ngọc Linh.
