Thông hai lá dẹt (Pinus krempfii Lecomte) là loài cây hạt trần đặc hữu của Việt Nam, được giới thực vật học quốc tế đánh giá là độc nhất vô nhị trong họ Thông (Pinaceae). Khác với đặc trưng hình thái của các loài thông phổ biến vốn có lá hình kim tròn, thông hai lá dẹt sở hữu lá dạng bản mỏng, mọc thành đôi, dẹt và mềm, trông giống như lá rộng hơn là lá kim. Đây chính là đặc điểm nổi bật giúp phân biệt loài với tất cả các loài thông còn lại trên thế giới.
Loài cây này sinh trưởng chậm, ưa khí hậu mát ẩm, thường phân bố ở độ cao từ 1.400–1.800 m, trong các khu rừng hỗn giao lá rộng – lá kim, nơi có tầng tán dày và độ che phủ cao. Quá trình tái sinh tự nhiên yếu, phụ thuộc nhiều vào điều kiện sinh thái đặc thù của rừng nguyên sinh.
Tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà (huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng), thông hai lá dẹt tồn tại dưới dạng quần thể tự nhiên có giá trị nổi bật. Cụ thể, 108 cây cổ thụ được xác định thuộc loài Pinus krempfii, phân bố tại các tiểu khu 89 và 90 thuộc xã Đạ Chais, trên độ cao từ 1.400 đến gần 1.800 m so với mực nước biển.
Theo kết quả điều tra, các cây trong quần thể này có tuổi đời ước tính từ 700 đến trên 1.000 năm, chiều cao trung bình từ 35 đến 40 m, đường kính thân nhiều cây đạt trên 2 m. Đây là quần thể thông hai lá dẹt lớn nhất, già nhất và tập trung nhất hiện còn tồn tại tại Việt Nam và thế giới.
Với giá trị sinh học, sinh thái và văn hóa đặc biệt, ngày 20/5/2025, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam đã chính thức công nhận quần thể này là Cây Di sản Việt Nam.
 |
| Quần thể 108 cây thông hai lá dẹt ở Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. |
Do có phân bố hẹp, số lượng ít và tốc độ tái sinh thấp, thông hai lá dẹt hiện được xếp vào nhóm loài nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Tại Việt Nam, loài này nằm trong nhóm IIA theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP – danh sách các loài thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt.
Những mối đe dọa chính đối với loài gồm: sự suy thoái rừng nguyên sinh, biến đổi khí hậu, cháy rừng, cạnh tranh sinh học và khai thác trái phép. Thêm vào đó, do điều kiện sống rất đặc thù, loài không thích nghi tốt trong môi trường thứ sinh hoặc phục hồi nhân tạo nếu không có kỹ thuật và môi trường hỗ trợ phù hợp.
Trước nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên, Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà đã và đang triển khai nhiều biện pháp bảo tồn nghiêm ngặt nhằm gìn giữ và phục hồi quần thể thông hai lá dẹt. Trước hết, công tác điều tra, lập hồ sơ khoa học và đánh số từng cá thể cây được tiến hành một cách hệ thống, kết hợp với việc theo dõi sinh trưởng định kỳ nhằm thu thập dữ liệu phục vụ cho quản lý và nghiên cứu lâu dài.
 |
| 108 cây cổ thụ thuộc loài thông hai lá dẹt tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà được ghi nhận là quần thể lớn nhất và lâu đời nhất hiện nay. |
Song song đó, khu vực phân bố của quần thể đã được phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt, hạn chế tối đa các hoạt động tác động từ con người như du lịch tự phát, khai thác lâm sản, săn bắt hoặc xâm nhập trái phép. Một số khu vực cảnh quan và vùng đệm được lựa chọn để trồng bổ sung giống thông hai lá dẹt, hướng đến mục tiêu mở rộng phạm vi phân bố và phục hồi sinh cảnh tự nhiên cho loài.
Ngoài các biện pháp kỹ thuật, Vườn quốc gia cũng chú trọng công tác truyền thông và nâng cao nhận thức bảo tồn trong cộng đồng địa phương, đặc biệt là đối với người dân tộc K’Ho sinh sống quanh vùng lõi rừng. Các hoạt động giáo dục môi trường, tập huấn kỹ năng bảo vệ rừng và tuyên truyền về giá trị của loài cây đã góp phần tạo dựng mối liên kết bền vững giữa bảo tồn và sinh kế cộng đồng.
Đáng chú ý, thông tin khoa học về thông hai lá dẹt cũng đã được tích hợp vào các chương trình du lịch sinh thái có kiểm soát và các hoạt động giáo dục trải nghiệm trong Vườn quốc gia. Điều này không chỉ giúp nâng cao giá trị nhận thức của du khách mà còn tạo nguồn lực hỗ trợ tài chính cho công tác bảo tồn lâu dài
Ngoài ra, vườn quốc gia cũng đang hợp tác với các tổ chức khoa học trong và ngoài nước nhằm nghiên cứu nhân giống, phục hồi sinh cảnh và bảo tồn nguồn gen loài.
