Từ rác thành vốn, từ phụ phẩm thành giá trị

Một cây nghệ, nhiều giá trị

Tại trụ sở HTX Nhật Huy ở ấp Ông Bích, xã Khánh Bình, tỉnh Cà Mau, bà Lâm Hằng Ni đặt trang trọng chiếc cúp đạt được tại Cuộc thi “Phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo và chuyển đổi xanh” năm 2024. Đằng sau phần thưởng ấy là hành trình khởi nghiệp bắt đầu từ những củ nghệ gãy, vụn từng bị xem là hàng dạt.

Những năm cùng chồng thu mua nghệ, bà Ni nhận thấy sau mỗi chuyến hàng luôn có một lượng củ bị gãy, vụn hoặc xấu mã, khó tiêu thụ. Có thời điểm, phần hàng này chiếm 12-15%. Với người buôn bán, đó là hao hụt; còn bà Ni lại tiếc công sức của nông dân bỏ ra nhiều tháng để tạo nên một vụ nghệ.

Từ suy nghĩ ấy, bà chuyển dần từ thu mua sang chế biến. Năm 2017, gia đình bắt đầu sản xuất tinh bột nghệ theo phương pháp thủ công. Vốn ít, thiết bị thiếu, thị trường chưa ổn định. Có lúc, bà phải bán cả đôi bông tai - kỷ vật ngày cưới - để có tiền duy trì việc làm ăn.

Bước ngoặt đến khi bà được Hội Liên hiệp Phụ nữ địa phương hỗ trợ tiếp cận khoản vốn 35 triệu đồng từ mô hình thu gom, bán phế liệu gây quỹ hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế. Những chai nhựa, giấy vụn được đổi thành tiền, khoản tiền nhỏ trở thành nguồn vốn giúp một sinh kế mới hình thành.

Năm 2022, HTX Nhật Huy được thành lập. Đến nay, HTX có khoảng 12ha vùng nguyên liệu, liên kết với 20 hộ dân và có sản phẩm đạt OCOP 3 sao.

Không chỉ chế biến những củ nghệ đẹp, HTX tìm cách tận dụng cả phần nguyên liệu từng bị loại bỏ. Nghệ được rửa, nghiền, tách tinh bột và đưa vào sấy; củ gãy, củ vụn vẫn được sử dụng thay vì bỏ đi.

Đặc biệt, sau khi tách tinh bột, xác nghệ và vỏ nghệ tiếp tục được ông Hận, chồng bà Ni, thử nghiệm lên men bằng hệ vi sinh vật bản địa (IMO). Sản phẩm sau ủ được tận dụng làm phân hữu cơ, bổ sung trong chăn nuôi và thử nghiệm sử dụng tại ao nuôi thủy sản.

Một số hộ dân quanh vùng đã sử dụng chế phẩm này trong nuôi cá, ốc và cho biết chi phí hóa chất xử lý nước giảm đáng kể. Tuy nhiên, để trở thành sản phẩm thương mại, chế phẩm vẫn cần được nghiên cứu, phân tích và chuẩn hóa trên cơ sở khoa học.

Nguồn nguyên liệu tuần hoàn không chỉ đến từ cây nghệ. Lục bình trên các tuyến kênh, rạch cũng được HTX thu gom làm sinh khối ủ phân hữu cơ, đưa trở lại vùng sản xuất. Từ cây nghệ đến phụ phẩm, từ lục bình đến phân hữu cơ, các nguồn tài nguyên được tìm cách giữ lại lâu hơn trong chu trình sản xuất.

Vòng tuần hoàn nghĩa tình

Theo Thạc sĩ Nguyễn Quang Lộc, nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu và Phát triển Kinh tế tuần hoàn (ICED) - Đại học Quốc gia TP.HCM, điểm đáng chú ý ở HTX Nhật Huy không chỉ là sản phẩm tinh bột nghệ hay việc tận dụng phụ phẩm, mà nằm ở cách các nguồn lực được vận hành.

HTX đang cố gắng giữ nguyên liệu và phụ phẩm trong chu trình sản xuất lâu nhất có thể, qua đó giảm lượng bỏ đi và tạo thêm giá trị. Tuy nhiên, theo ông Lộc, kinh nghiệm của người dân cần được khoa học tiếp sức. Những công thức lên men đang được áp dụng cần được phân tích thành phần, đánh giá hiệu quả và xây dựng quy trình ổn định nếu muốn nhân rộng.

Chế biến tinh bột nghệ tại HTX Nhật Huy. Ảnh: camau.gov.vn

Nếu vòng tuần hoàn vật chất bắt đầu từ cây nghệ và kết thúc bằng việc đưa phụ phẩm trở lại sản xuất, thì ở Nhật Huy còn tồn tại một vòng tuần hoàn khác - vòng tuần hoàn của nguồn lực cộng đồng.

Khoản vốn 35 triệu đồng từng giúp bà Ni khởi nghiệp được hình thành từ việc thu gom, bán phế liệu của phụ nữ địa phương. Rác được đổi thành tiền, tiền trở thành vốn, vốn tạo ra sản xuất. Khi cơ sở phát triển thành HTX, nguồn lực ấy tiếp tục được nối dài thông qua liên kết với các hộ dân, xây dựng vùng nguyên liệu, tìm đầu ra và tạo thêm sinh kế tại chỗ.

Ông Lộc gọi đây là yếu tố “tuần hoàn xã hội”. Theo ông, HTX giống như một “chất men” trong hệ sinh thái kinh tế nông thôn khi không chỉ sản xuất, chế biến mà còn kết nối người dân, tổ chức hội, vùng nguyên liệu và thị trường.

Năm 2024, dự án phát triển kinh tế chuyển đổi xanh từ củ nghệ xà cừ của bà Ni đạt giải Ba vòng chung kết khu vực miền Nam và giải Khuyến khích tại chung kết toàn quốc Cuộc thi “Phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo và chuyển đổi xanh”. Đó là sự ghi nhận cho hành trình từ những mẻ tinh bột thủ công đến một mô hình khởi nghiệp theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Nhưng với bà Ni, giải thưởng mới chỉ là một dấu mốc. Phía trước vẫn còn nhiều bài toán về công nghệ, vốn và khả năng mở rộng sản xuất.

Cần khoa học nối dài vòng tuần hoàn

Hiện công đoạn rửa nghệ của HTX vẫn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công, công suất khoảng 1,5 tấn/ngày. Thời gian sấy có thể kéo dài 10-15 ngày. Với nguồn nguyên liệu mang tính mùa vụ, đây là những điểm nghẽn nếu HTX muốn nâng quy mô sản xuất.

Theo ông Nguyễn Quang Lộc, HTX cần từng bước chuyển từ sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm sang quy trình được chuẩn hóa bằng khoa học và công nghệ. Hệ thống rửa trống quay có thể giúp giảm lao động, tiết kiệm nước; trong khi công nghệ sấy bơm nhiệt có thể rút ngắn thời gian xử lý nguyên liệu.

Từ củ nghệ, HTX Nhật Huy phát triển đa dạng sản phẩm, góp phần gia tăng giá trị nông sản địa phương.

Đối với chế phẩm vi sinh từ phụ phẩm nghệ, nếu kết quả sử dụng thực tế cho thấy tiềm năng, cần lấy mẫu phân tích, xác định thành phần vi sinh, đánh giá hiệu quả và xây dựng quy trình chuẩn. Khi có đủ cơ sở khoa học, HTX có thể tính đến việc đăng ký sở hữu trí tuệ và phát triển sản phẩm thương mại.

“Kinh nghiệm của người dân rất quý, nhưng muốn đi xa phải chuẩn hóa được thành tri thức có thể kiểm chứng và chuyển giao”, ông Lộc nhấn mạnh.

Sau bài toán công nghệ là bài toán vốn. Để đầu tư máy rửa, hệ thống sấy và nâng cấp nhà xưởng, HTX cần nguồn lực lớn hơn, trong khi khả năng tiếp cận các khoản vay quy mô lớn còn hạn chế nếu thiếu tài sản bảo đảm.

Theo ông Lộc, với những mô hình kinh tế xanh đã có sản phẩm, vùng nguyên liệu, thị trường và dòng tiền, cần nghiên cứu những cơ chế tài chính phù hợp hơn. Trong đó, giá trị tài sản trí tuệ, hợp đồng liên kết và hiệu quả kinh doanh có thể được xem xét như những yếu tố phản ánh năng lực của HTX.