Từ những khoảng sân nhỏ trong nếp nhà Kẻ Chợ đến vườn cây của các gia đình quyền quý, cây cảnh từ lâu đã hiện diện trong đời sống người Thăng Long. Người xưa không chỉ trồng cây để tạo bóng mát hay làm đẹp không gian. Qua cách chọn cây, uốn thế, chăm sóc và sắp đặt, họ gửi gắm vào đó quan niệm thẩm mỹ, đạo lý và cả những mong ước về cuộc sống.
Thú chơi cây vì thế dần vượt khỏi nhu cầu thưởng ngoạn thông thường, trở thành một nét văn hóa tao nhã của đất Kinh kỳ.
Đất Thăng Long xưa đã có thú chơi cây
 |
| Hoa cảnh các loại được trưng bày tại một triển lãm ở Hà Nội dịp giáp Tết Nguyên đán khoảng năm 1915. Trên cột có gắn biển “Xin đừng chạm vào cây” bằng tiếng Pháp và tiếng Hoa. |
Thăng Long vốn là vùng đất có truyền thống trồng hoa, cây cảnh từ lâu đời. Từ thời Lý, quanh Hồ Tây đã xuất hiện những vùng chuyên trồng hoa. Nghi Tàm có cánh đồng trồng hoa được gọi là Đồng Bông, Yên Phụ từng có tên Yên Hoa. Nhiều làng quanh Hồ Tây cũng gắn với nghề trồng hoa.
Đến thời Trần, những con đường trồng hòe, trồng liễu lần lượt mang tên Hòe Nhai, Liễu Giai. Khu vực quanh Hồ Tây khi ấy có nhiều lầu son, gác tía của quan lại, nơi cây hoa, cây cảnh được đưa vào không gian sống.
Đến năm 1429, sau chiến thắng quân Minh, vua Lê Thái Tổ ra chỉ dụ yêu cầu đất của các công hầu, bách quan và các phường trong kinh thành phải trồng cây, hoa, rau đậu, không để đất hoang. Cây xanh vì thế không chỉ hiện diện trong những khu vườn riêng mà còn trở thành một phần của diện mạo kinh thành.
Trong thơ văn Nguyễn Trãi, hình ảnh mai, trúc, cúc, tùng, đào, mẫu đơn, thiên quế, hòe, sen… xuất hiện khá phong phú. Hoa cỏ không đơn thuần là cảnh vật mà còn trở thành phương tiện để người xưa bộc lộ tâm trạng, khí tiết và cách nhìn về cuộc đời.
Một khoảng sân cũng đủ thành thú chơi
Nếp nhà Kẻ Chợ xưa thường có nhà, hiên, sân rồi đến vườn. Giữa nhà trên và nhà dưới thường có một khoảng sân vừa tạo không gian sinh hoạt, vừa giúp ngăn cách khi xảy ra hỏa hoạn.
Với những gia đình trung lưu, nho nhã, khoảng sân ấy thường được điểm bằng một hòn non bộ, vài chậu cây cảnh hoặc một gốc đinh lăng, cây sói, khóm hồng, gốc chi mai. Cây vừa làm đẹp nếp nhà, vừa tạo nơi để gia chủ thư giãn, thưởng ngoạn.
 |
| Một chậu bonsai được đặt giữa hai cây cảnh được tạo hình giống chiếc quạt. |
Nhưng chơi cây không chỉ đơn giản là đặt một chậu cây vào sân. Người chơi phải hiểu cách trồng, chăm đất, tưới nước, bón phân, cắt tỉa và uốn cành. Cây càng được chăm sóc lâu năm càng có cơ hội tạo nên dáng thế đẹp.
Người xưa cũng quan tâm đến vị trí đặt cây và những quan niệm đi kèm. Chẳng hạn, cây ngâu được cho là nên trồng thành đôi, trong khi hòn non bộ có ang nước được sử dụng vừa để tạo cảnh vừa gắn với quan niệm “tụ thủy”.
Từ một khoảng sân nhỏ, người chơi có thể tạo nên một không gian thiên nhiên thu nhỏ, nơi cây, hoa, nước, đá cùng hiện diện và bổ trợ cho nhau.
Cây cảnh không chỉ đẹp mà còn phải “có ý”
Một điểm đặc biệt trong thú chơi cây của người xưa là mỗi loài cây thường mang một lớp ý nghĩa riêng.
Đào với sắc đỏ gợi sức sống và khí dương; lan được xem là thanh nhã, cao quý; hải đường gợi sự phúc hậu, đủ đầy; cúc tượng trưng cho sự điềm đạm, thanh cao; mẫu đơn gắn với phú quý.
Tùng và trúc lại được người xưa đặc biệt coi trọng bởi hình ảnh kiên cường, ngay thẳng, gắn với phẩm chất của người quân tử. Ca dao Thăng Long - Hà Nội từng có câu:
Ai chơi ta cũng chơi cùng
Chơi trúc quân tử, chơi tùng trượng phu.
Vì thế, chọn một cây để chơi đôi khi cũng là lựa chọn một biểu tượng phù hợp với tính cách, quan niệm sống hoặc mong muốn của chủ nhân.
Từ cây tự nhiên đến nghệ thuật cây thế
 |
| Hòn non bộ tái hiện cảnh tượng ở chốn Cực lạc theo giáo lý nhà Phật qua trí tưởng tượng của nghệ nhân cây cảnh. |
Nếu chơi hoa thiên về màu sắc và hương thơm thì chơi cây thế lại đòi hỏi nhiều hơn ở bàn tay và con mắt của người chơi. Những thân cây vốn phát triển theo tự nhiên được uốn, cắt, tỉa để tạo thành các dáng thế nhất định. Cây có thể được tạo thế đứng thẳng, nằm ngang, nghiêng, đổ hoặc kết hợp nhiều thân với nhau.
Trong thú chơi cây của người xưa, những thế như “song trụ”, “phụ tử đồng khoa”, “trực”, “hoành”, “giao long”… đều mang những ý nghĩa riêng.
“Phụ tử đồng khoa” gợi hình ảnh cha con cùng thành đạt. “Song trụ” thể hiện sự song hành. Thế “trực” đề cao dáng đứng ngay thẳng, trong khi thế “hoành” tạo cảm giác mềm mại, khoáng đạt.
Cây thế vì vậy không đơn thuần là một cái cây được uốn cho đẹp. Đằng sau hình dáng của nó là câu chuyện, quan niệm và ước vọng của người tạo tác.
Chơi cây cũng là một cách chơi chữ, chơi ý
Người xưa còn có những quy ước riêng khi kết hợp cây. Mai, lan, cúc, trúc thường được xếp thành bộ tứ hữu; các bộ cây theo mùa cũng tạo nên những cách thưởng ngoạn khác nhau.
Cây cảnh có thể được đặt cùng hòn non bộ, bể cá, chim cảnh để tạo thành một quần thể thu nhỏ. Người chơi không chỉ nhìn từng cây riêng lẻ mà thưởng thức sự hài hòa của toàn bộ không gian.
Bởi vậy, một chậu cây đẹp chưa chắc đã đủ. Cách đặt cây, cách phối cây với đá, nước và các vật thể xung quanh cũng thể hiện trình độ thẩm mỹ của chủ nhân.
Phạm Đình Hổ từng nhìn thú chơi ấy như một cách để con người “mượn khóm hoa, tảng đá để ký thác hoài bão cao cả”. Cây cỏ trở thành nơi người ta gửi vào những suy tư về nhân tình thế thái, về phẩm chất và lẽ sống.
Thú chơi của người xưa không phải chỉ để xa lánh cuộc đời
 |
| Một cây sanh dáng vẻ cổ quái. |
Điều thú vị là dù dành nhiều tâm sức cho cây cỏ, người xưa không nhất thiết coi đó là cách trốn khỏi cuộc sống.
Một khu vườn đẹp, một chậu cây có thế, một hòn non bộ trước sân tạo ra không gian để con người dừng lại, quan sát và thưởng thức thiên nhiên. Nhưng sau thú chơi ấy vẫn là đời sống, là công việc, là những mối quan tâm với xã hội.
Chơi cây vì thế vừa là thưởng ngoạn, vừa là một cách rèn sự kiên nhẫn. Muốn có một thế cây đẹp, người chơi phải chờ đợi nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ. Cây không thể lớn theo ý muốn của con người, nên con người phải học cách uốn nắn nhưng đồng thời cũng phải biết thuận theo sức sống tự nhiên của nó.
Có lẽ chính ở điểm này mà thú chơi cây của người xưa mang một ý nghĩa sâu hơn việc trang trí.
Từ thú chơi tao nhã đến một nét văn hóa
Không chỉ trong những gia đình quyền quý, cây cảnh còn hiện diện ở các làng ven kinh thành. Nghi Tàm, Nhật Tân, Quảng Bá, Yên Phụ… dần hình thành những vùng trồng hoa, cây cảnh nổi tiếng. Chợ hoa, chợ cây trở thành nơi người chơi tìm kiếm giống cây, trao đổi kinh nghiệm và thưởng thức cái đẹp.
Cuối thế kỷ XIX, sự giao lưu với phương Tây tiếp tục làm thay đổi đời sống thưởng ngoạn của người Hà Nội. Nhiều giống cây, hoa mới xuất hiện; cách cắm và thưởng hoa cũng có thêm những ảnh hưởng mới.
Thế nhưng, cốt lõi của thú chơi vẫn được gìn giữ: cây phải có dáng, hoa phải có sắc, không gian phải hài hòa và quan trọng hơn, trong cái đẹp của cây phải có cái ý của người chơi.
Từ một gốc cây trong sân, một chậu bonsai bên hiên hay một hòn non bộ giữa vườn, người xưa đã tạo ra cả một thế giới thu nhỏ. Ở đó có thiên nhiên, có nghệ thuật và có cả tâm tình của con người.
Thú chơi cây vì thế không chỉ là chơi cây. Đó còn là cách người xưa đưa thiên nhiên vào nếp nhà, đưa thẩm mỹ vào đời sống và gửi những quan niệm về nhân sinh vào từng dáng cây, thế cành.
