Từng hiện diện trong những cánh rừng ven biển, hải đảo Quảng Ninh, Tùng đen (Diospyros vaccinioides Lindl.) nay không còn nguồn ngoài tự nhiên. Sự biến mất ấy không chỉ là câu chuyện của một loài cây cảnh quý, mà còn phản ánh một quy luật khắc nghiệt của bảo tồn đa dạng sinh học: khi giá trị kinh tế của một nguồn gen tăng lên nhưng tốc độ sinh trưởng và tái sinh tự nhiên không theo kịp sức ép khai thác, những gì quý giá nhất có thể biến mất khỏi chính nơi đã sản sinh ra nó.
Một loài cây từng thuộc về rừng Quảng Ninh
Trong ký ức của những người làm lâm nghiệp và sinh vật cảnh, Tùng đen Quảng Ninh không phải một cái tên xa lạ.
Tùng đen là tên gọi phổ biến của Diospyros vaccinioides Lindl., thuộc họ Thị (Ebenaceae). Cây thường xanh, thân và cành già có màu sẫm, lá nhỏ, xanh bóng; hình thái tự nhiên và khả năng thích nghi với điều kiện sinh thái đặc thù khiến cây được giới chơi cây cảnh quan tâm.
Nhưng trước khi trở thành một đối tượng của nghệ thuật bonsai, Tùng đen trước hết là một loài cây của rừng.
Những tài liệu điều tra trước đây cho thấy Tùng đen từng phân bố ở một số khu vực thuộc Vườn quốc gia Bái Tử Long và một số địa bàn của Quảng Ninh như Cô Tô, Tiên Yên. Trong đó, các khu vực Cồn Trụi, Ba Mùn, Cái Lim từng được xác định là những nơi có sự hiện diện đáng chú ý của loài này.
Đây là một chi tiết tưởng như thuộc về quá khứ, nhưng lại có ý nghĩa đặc biệt khi nhìn vào hiện trạng hôm nay. Tùng đen Quảng Ninh ngoài tự nhiên không còn. Vì thế, những ghi nhận về sự phân bố trước đây không đơn thuần là dữ liệu thực vật học. Chúng trở thành những dấu tích khoa học giúp xác định một nguồn gen từng tồn tại trong hệ sinh thái rừng biển đảo của Quảng Ninh.
 |
| Khu vực có phân bố Tùng đen thuộc quản lý của Vườn Quốc gia Bái Tử Long trên dải cát thôn Minh Châu, đặc khu Vân Đồn. Nguồn: Cổng TTĐT thành phố Quảng Ninh. |
Khi giá trị của cây trở thành áp lực lên rừng
Tùng đen có một nghịch lý: chính những đặc điểm làm nên giá trị của cây cũng góp phần khiến nó trở nên dễ tổn thương.
Thân sẫm màu, dáng cây già, cành nhánh có khả năng tạo hình, tán nhỏ và sức sống bền bỉ khiến Tùng đen phù hợp với nghệ thuật cây cảnh. Khi thú chơi bonsai phát triển, những cây có dáng tự nhiên đẹp hoặc có khả năng tạo tác trở thành đối tượng được săn tìm. Trong khi đó, đây không phải loài cây có tốc độ sinh trưởng nhanh.
Nghiên cứu chuyên ngành về Tùng đen tại Quảng Ninh cho thấy cây sinh trưởng chậm, khả năng nảy mầm tự nhiên của hạt thấp. Khi những cây trong rừng bị khai thác, quần thể không dễ dàng bổ sung số lượng trong một thời gian ngắn.
Báo cáo tổng kết nhiệm vụ khoa học được thực hiện tại Vườn quốc gia Bái Tử Long cũng ghi nhận chính nhu cầu sử dụng Tùng đen làm cây cảnh cùng hoạt động khai thác mạnh đã làm suy giảm số lượng và trữ lượng loài trong tự nhiên. Như vậy, sự biến mất của Tùng đen không phải một hiện tượng đột ngột.
Đó là kết quả của một quá trình: Rừng mất dần những cây lớn; quần thể suy giảm; khả năng tái sinh không đủ bù đắp lượng cây bị lấy đi; cuối cùng, nguồn tự nhiên không còn. Đây là quá trình mà nhiều loài thực vật có giá trị kinh tế từng trải qua, và Tùng đen Quảng Ninh là một trường hợp điển hình.
 |
| Cây Tùng đen – Một loại cây bản địa có giá trị sinh vật cảnh của Quảng Ninh. Nguồn: Hội cây tùng đen Quảng Ninh. |
Những con số của một thời điểm đã qua
Có lẽ giá trị đặc biệt nhất của nhiệm vụ khoa học về Tùng đen nằm ở chỗ: nó đã tiến hành điều tra đúng vào giai đoạn nguồn cây tự nhiên đang suy kiệt và để lại một “ảnh chụp” khoa học về quần thể trước khi biến mất.
Tại các khu vực khảo sát, nhóm nghiên cứu ghi nhận Tùng đen ở Cái Lim, Ba Mùn, Cồn Trụi, Hòn Mang Lộng và Suối Cao Lồ.
Các số liệu điều tra cho thấy quy mô cá thể tại những điểm khảo sát không lớn. Đáng chú ý hơn, những cây có kích thước lớn, có thể đóng vai trò cây mẹ, rất hiếm. Báo cáo cho biết tại các khu vực nghiên cứu, những cây có đường kính gốc trên 3 cm gần như không còn. Đây mới là con số đáng lo nhất. Một quần thể không thể đánh giá chỉ bằng cách đếm số cây.
Nếu trong quần thể chủ yếu còn cây nhỏ, thiếu cây trưởng thành có khả năng sinh sản, thì sự tồn tại về mặt “số lượng” chưa đồng nghĩa với khả năng tồn tại lâu dài về mặt sinh học.
Bởi vậy, khi báo cáo kết luận Tùng đen tại Vườn quốc gia Bái Tử Long còn không nhiều và có nguy cơ bị đe dọa, nhóm nghiên cứu đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn, phục hồi và chủ động nhân giống. Những con số ấy hôm nay không còn dùng để trả lời câu hỏi “Quảng Ninh có bao nhiêu cây Tùng đen ngoài tự nhiên?”.
Chúng có giá trị khác: chúng cho biết nguồn tự nhiên đã từng suy kiệt đến mức nào trước khi biến mất.
 |
| BQL vườn quốc gia Bái Tử Long và Trung tâm nhiệt đới Việt - Nga phối hợp khảo sát thực địa tại đảo Minh Châu vào tháng 3/2024. Nguồn: Cổng TTĐT thành phố Quảng Ninh. |
Khoa học không thể đưa rừng trở lại quá khứ
Khi một nguồn gen tự nhiên biến mất, không có quy trình kỹ thuật nào có thể đơn giản đưa hệ sinh thái trở về trạng thái ban đầu. Nhưng khoa học có thể làm được một việc quan trọng hơn: giữ lại khả năng phục hồi. Đó chính là ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân giống Tùng đen tại Vườn quốc gia Bái Tử Long. Thay vì tiếp tục tìm cây trong rừng, nhóm nghiên cứu tìm cách tạo cây từ hạt và hom giống.
Kết quả nghiên cứu cho thấy có thể nâng cao tỷ lệ nảy mầm của hạt bằng xử lý thích hợp; đồng thời xác định được phương pháp và giá thể phù hợp để nhân giống bằng hom. Từ đó, nhiệm vụ xây dựng được các quy trình nhân giống, trồng và chăm sóc Tùng đen, tạo cơ sở kỹ thuật cho việc chủ động sản xuất cây giống. Đây là một sự thay đổi rất căn bản trong quan niệm về giá trị của cây. Muốn có Tùng đen không nhất thiết phải lấy Tùng đen từ rừng. Nếu cây cảnh được sản xuất từ nguồn giống nhân tạo, thị trường có thể tiếp tục phát triển mà không tạo thêm áp lực lên những quần thể tự nhiên vốn đã không còn.
Những cây được nhân giống mang theo câu chuyện của rừng
Từ kết quả nghiên cứu, Vườn quốc gia Bái Tử Long đã từng bước nhân giống và đưa Tùng đen trở lại những khu vực từng có sự phân bố của loài.
Năm 2021, 200 cây Tùng đen được trồng tại khu vực Cái Lim; trước đó, khoảng 1.000 cây đã được nhân giống và trồng bổ sung từ năm 2018. Nhìn từ góc độ thông thường, đó là những con số về cây giống. Nhưng nhìn từ góc độ bảo tồn, ý nghĩa lại lớn hơn. Mỗi cây được nhân giống có thể trở thành một mắt xích trong quá trình xây dựng lại quần thể. Mỗi cây sống sót, trưởng thành và có khả năng sinh sản sẽ mở thêm một cơ hội để Tùng đen không chỉ tồn tại trong vườn cây cảnh mà có thể trở lại với hệ sinh thái vốn từng là nơi sinh sống của nó.
Tuy nhiên, không nên nhầm lẫn giữa trồng bổ sung với phục hồi hoàn chỉnh quần thể tự nhiên. Một quần thể phục hồi thực sự phải có cấu trúc tuổi phù hợp, có cây trưởng thành, có khả năng ra hoa kết quả, có tái sinh tự nhiên và có tính đa dạng di truyền đủ để duy trì lâu dài.
Vì vậy, kiến nghị của nhiệm vụ khoa học không dừng ở việc nhân giống. Báo cáo đề xuất tiếp tục thu gom hạt, hom giống; xây dựng vườn cây giống; trồng bổ sung tại những khu vực từng có Tùng đen và đặc biệt nghiên cứu bảo tồn nguồn gen Tùng đen tại Vườn quốc gia Bái Tử Long.
Từ một mất mát sinh thái đến một bài học về sinh vật cảnh
Tùng đen hôm nay đang bước sang một đời sống khác. Nếu trong rừng, cây từng được nhìn nhận trước hết dưới góc độ một thành phần của đa dạng sinh học, thì ngoài thị trường sinh vật cảnh, nó được nhìn bằng giá trị hình thái, nghệ thuật và kinh tế. Đây là cơ hội. Nhưng cũng là một phép thử.
Nếu thị trường Tùng đen tiếp tục phát triển dựa trên việc khai thác cây tự nhiên, thì sự biến mất của nguồn cây ngoài rừng sẽ không phải là điểm kết thúc mà có thể trở thành lời cảnh báo cho những loài cây cảnh có giá trị khác.
Ngược lại, nếu Tùng đen được phát triển trên nền tảng nhân giống chủ động, nguồn cây có xuất xứ rõ ràng, sản xuất thương mại và kiểm soát khai thác tự nhiên, giá trị sinh vật cảnh có thể trở thành một lực lượng hỗ trợ cho bảo tồn. Đây cũng là hướng mà kết quả nhiệm vụ khoa học đã đặt nền móng: chuyển giao kỹ thuật nhân giống, trồng và chăm sóc cho người dân để tạo nguồn cây đạt tiêu chuẩn thương mại, qua đó giảm áp lực khai thác Tùng đen trong tự nhiên.
 |
| Tác phẩm “Tùng Đen” của nghệ nhân Đặng Xuân Linh, Đông Xá, đặc khu Vân Đồn tại chương trình trưng bày, thi Bonsai nghệ thuật của Quảng Ninh tháng 8/2026. |
Đừng để “Tùng đen Quảng Ninh” chỉ còn là tên gọi
Điều đáng suy nghĩ nhất hiện nay không phải là Tùng đen có thể tạo ra bao nhiêu tiền từ một tác phẩm bonsai. Câu hỏi trước hết phải là: Tùng đen Quảng Ninh còn lại gì? Nếu nguồn cây ngoài tự nhiên đã không còn, thì những cá thể đang được lưu giữ, nhân giống và phát triển trong các vườn cây trở nên đặc biệt quan trọng.
Chúng không chỉ là cây cảnh. Chúng có thể là những “kho lưu trữ sống” của một nguồn gen từng hiện diện trong rừng Quảng Ninh. Bởi vậy, việc phát triển Tùng đen trong giai đoạn mới cần được đặt trên hai chân: bảo tồn và kinh tế.
Một mặt, cần tiếp tục bảo vệ, lưu giữ và nghiên cứu nguồn vật liệu giống hiện có; xây dựng hệ thống cây mẹ, vườn lưu giữ nguồn gen; theo dõi đặc điểm sinh trưởng, sinh sản và đa dạng di truyền; từng bước phục hồi quần thể tại những sinh cảnh phù hợp.
Mặt khác, cần phát triển vùng cây giống và cây thương phẩm ngoài tự nhiên, xây dựng chuỗi sản phẩm sinh vật cảnh có truy xuất nguồn gốc, để mỗi cây Tùng đen được đưa ra thị trường có thể chứng minh rằng nó không phải là một phần còn lại của rừng tự nhiên.
Khi đó, giá trị kinh tế của Tùng đen sẽ không còn đối lập với giá trị bảo tồn.
Câu chuyện chưa kết thúc
Nguồn Tùng đen ngoài tự nhiên của Quảng Ninh đã mất. Đó là một thực tế cần được nhìn nhận thẳng thắn, không né tránh bằng những con số về số cây đã từng được ghi nhận hay số cây đã được nhân giống. Nhưng mất nguồn tự nhiên không có nghĩa là mất hoàn toàn cơ hội.
Báo cáo khoa học được thực hiện tại Vườn quốc gia Bái Tử Long đã làm được một việc có ý nghĩa: ghi lại hiện trạng của loài vào một thời điểm quan trọng, xác định những nguyên nhân và khó khăn trong bảo tồn, đồng thời tạo ra cơ sở kỹ thuật để chủ động nhân giống và phục hồi.
Phần việc của hôm nay là tiếp tục câu chuyện ấy. Từ những cây còn được lưu giữ, xây dựng nguồn giống. Từ nguồn giống, tạo vùng cây. Từ vùng cây, hình thành sản phẩm sinh vật cảnh. Và từ những cây được nhân giống, từng bước trả lại Tùng đen cho những cánh rừng mà loài cây này từng thuộc về.
Đó mới là cách để cái tên “Tùng đen Quảng Ninh” không chỉ còn được nhắc đến như ký ức về một nguồn gen đã mất, mà trở thành tên gọi của một chương mới: chương phục hồi một giá trị bản địa bằng khoa học, bảo tồn và kinh tế sinh vật cảnh bền vững./.
