Gốm Lái Thiêu: Sắc men mộc mạc nuôi dưỡng ký ức bao thế hệ người Việt

Có những giá trị không nằm im lìm trong tủ kính hay những trang sử cũ, mà âm thầm chảy trong huyết quản, sống sinh động trong từng nhịp đập của hiện tại tại làng gốm Lái Thiêu đất Bình Dương. Giữa dòng chảy đa dạng của các làng nghề Nam Bộ, gốm Lái Thiêu tự định hình một bản sắc độc nhất, không thể trộn lẫn nhờ sự giao thoa văn hóa độc đáo và tính mỹ thuật ứng dụng cao.

Sản phẩm gốm Lái Thiêu với màu men độc đáo và tạo hình có tính ứng dụng cao.

Hình thành từ cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19 bởi làn sóng di dân của người Hoa, Lái Thiêu được thiên nhiên ưu ái ban tặng nguồn đất sét cao lanh dồi dào, phù hợp hoàn hảo để khai sinh ra một dòng gốm vừa mang kỹ nghệ giao thoa Hoa - Việt, vừa đậm đặc hơi thở phóng khoáng của vùng đất phương Nam.

Nếu gốm Bát Tràng mang vẻ đài các, trau chuốt của đất Bắc, gốm Biên Hòa thiên về tính trang trí với những mảng men đồng trổ bông rực rỡ, thì gốm Lái Thiêu lại chọn cho mình một lối đi rất riêng: mộc mạc, thực dụng nhưng đầy tinh tế, sinh ra là để phục vụ cho đời sống bình dân. Đó là những sản phẩm gia dụng không thể thiếu trong từng gia đình xứ Nam Kỳ lục tỉnh, từ chiếc lu, hũ, khạp đựng nước đựng gạo, cho đến chiếc tô con gà, đĩa thoi, bình bông...

Vẻ đẹp mộc mạc nhưng không kém phần tinh tế của gốm Lái Thiêu.

Len lỏi vào từng chạn bếp, từng bữa cơm, gốm Lái Thiêu trở thành mảnh ký ức thiêng liêng, gắn bó máu thịt với bao thế hệ người Việt qua lớp men màu đặc sắc vô cùng đặc trưng như men độc sắc, men tam thái, và đặc biệt là kỹ thuật vẽ men màu (vẽ dưới men hoặc trên men) với những nét cọ thanh thoát, tả thực các đề tài gần gũi như con gà trống, cây chuối, khóm trúc, hay đóa hoa cúc nở rộ.

Để làm nên một sản phẩm mang trọn vẹn cái hồn cốt rất riêng ấy, các nghệ nhân Lái Thiêu đã phải trải qua một hành trình khổ luyện đầy miệt mài với quy trình thủ công nghiêm ngặt, nơi mỗi công đoạn đều in đậm dấu ấn bàn tay người thợ chứ không hề có sự can thiệp của máy móc rập khuôn. Giữa xưởng gốm phủ đầy bụi đất và hơi nóng hầm hập, người thợ cắt từng miếng đất sét thô, đánh tấm, rồi tỉ mỉ nắn và ghép từng mảng vào khuôn để tạo hình sản phẩm.

Mỗi công đoạn làm ra tác phẩm đều in dấu ấn của người thợ lành nghề trong làng...

Từng nét vẽ, đường khắc họa tiết trên bề mặt gốm mộc được trau chuốt bằng tay, phóng khoáng nhưng cực kỳ chuẩn xác nhờ kinh nghiệm tích lũy qua hàng chục năm. Sau khi hoàn thiện gốm mộc, thử thách lớn nhất chính là "vũ điệu của lửa" trong những hệ thống lò nung hình vòm cổ xưa, nơi ngọn lửa phải được giữ đỏ liên tục trong nhiều giờ liền để nung "chín" từng mẻ gốm ở những mức nhiệt độ khắt khe: từ gốm sành nâu (1100°C - 1200°C), gốm sành sứ (1200°C - 1250°C) cho đến đồ sứ (1280°C - 1350°C).

Lò nung gốm ở làng nghề gốm Lái Thiêu.

Khi gốm ra lò, nghệ nhân lại cặm cụi mài từng sản phẩm để loại bỏ những phần thô ráp còn sót lại, trả lại vẻ nhẵn bóng, phô diễn lớp men bóng bẩy, rực rỡ dưới nắng mai. Chính sự kiên định, chấp nhận sự nhọc nhằn của phương pháp thủ công này đã giúp các nghệ nhân giữ vững cốt cách riêng cho gốm Lái Thiêu suốt hơn một thế kỷ qua, biến mỗi sản phẩm thành một tác phẩm nghệ thuật có hồn, có chiều sâu và tràn đầy sức sống thủy chung với đất quê hương.

Dòng chảy trăm năm với sắc men mộc mạc ấy đã có lúc tưởng chừng như đứt đoạn trước sự càn quét của những sản phẩm nhập khẩu hiện đại đầy hào nhoáng, nhưng di sản đã không lụi tàn khi ngọn lửa đam mê được trao sang tay thế hệ trẻ bằng một cách thức đầy cảm hứng.

Một cửa hàng gốm trong làng nghề gốm Lái Thiêu.

Hiểu rằng di sản không nằm im lìm trong tủ kính hay những trang sử cũ, mà nằm trong cách chúng ta sống tiếp với nó ở hiện tại, những người trẻ ở làng cũng lao vào nghiên cứu tài liệu chuyên sâu, quyết tâm dựng lại lò và tìm cách khôi phục lại những sắc men Lái Thiêu tưởng chừng đã ngủ quên trong quá khứ.

Không dừng lại ở việc bảo tồn nguyên bản, những người trẻ cũng đang thổi vào gốm một hơi thở đương đại, vận dụng ngôn ngữ sáng tạo mới để đưa chiếc tô con gà, chiếc hũ men màu ngày xưa tiếp cận gần hơn với thẩm mỹ của giới trẻ ngày nay dưới dạng các sản phẩm trang trí nghệ thuật và trải nghiệm du lịch làng nghề.

Một work shop thường xuyên được tổ chức vào cuối tuần ở làng gốm Lái Thiêu thu hút người trẻ tham gia, đây cũng là cách những nghệ nhân - người kinh doanh gốm thế hệ trẻ phát triển và mở rộng thị trường.

Gốm Lái Thiêu hôm nay không còn tĩnh lặng trong hoài niệm mà đang chuyển mình mạnh mẽ, trở thành một hành trình luôn vận động, nơi đất và lửa vẫn ngày đêm được đánh thức, được kể chuyện bằng ngôn ngữ của những bàn tay trẻ tuổi đầy nhiệt huyết, viết tiếp chương mới đầy tự hào cho tinh hoa gốm sứ Việt Nam.