Theo gia phả của làng, ông tổ nghề là Nguyễn Kim Lâu – người từng làm nghề hàn xanh, hàn đồng ở châu Bảo Lạc (nay thuộc Cao Bằng). Sau khi trở về quê, ông truyền dạy nghề cho dân làng. Ban đầu, người dân chủ yếu làm nghề sửa chữa, đánh đồng, sau đó dần phát triển thành nghề chạm khắc mỹ nghệ. Từ những vật dụng đơn giản, người thợ Đồng Xâm đã sáng tạo nên các sản phẩm tinh xảo bằng đồng, bạc, vàng… mang giá trị nghệ thuật và văn hóa cao. Nghề chạm bạc từ đó được hình thành, phát triển mạnh và lan tỏa khắp vùng.
 |
| Làng nghề chạm bạc Đồng Xâm (xã Trà Giang, tỉnh Hưng Yên; trước đây là xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình). |
Ngay từ thời Pháp thuộc, sản phẩm chạm bạc Đồng Xâm đã được chọn làm hàng xuất khẩu sang các nước Đông Âu và Tây Âu, khiến tiếng tăm của làng vang xa. Khi thị trường thay đổi, người dân nhanh chóng chuyển hướng sản xuất phục vụ nhu cầu trong nước, tạo việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động. Hiện toàn vùng có hơn 150 tổ sản xuất, hơn 4.000 thợ làm nghề với thu nhập bình quân 5–12 triệu đồng mỗi tháng.
Bước chân vào làng, du khách dễ dàng bắt gặp những xưởng sản xuất và cửa hàng san sát, tiếng búa chạm kim loại vang lên không ngừng. Nhiều gia đình đã xây dựng khu trưng bày khang trang, giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật độc đáo – từ tranh phong cảnh đến vật phẩm trang trí, đồ thờ cúng, đồ trang sức… tất cả đều toát lên tinh thần sáng tạo và bản sắc dân tộc.
Nghệ nhân ưu tú Tạ Văn Úy, người có hơn 40 năm gắn bó với nghề, được Hội Mỹ nghệ Kim hoàn đá quý Việt Nam vinh danh là “Bàn tay vàng”, chia sẻ: “Chạm bạc đòi hỏi sự tỉ mỉ và sáng tạo. Từ một tấm kim loại phẳng, người thợ phải dùng trí tưởng tượng và kỹ thuật tinh tế để tạo hình sống động. Mỗi sản phẩm là kết tinh của hàng chục giờ lao động, là tâm huyết và linh hồn của người thợ.”
 |
| Nghệ nhân Đinh Quang Thắng đang tỉ mỉ thực hiện từng đường chạm bạc. |
Dù công nghệ hiện đại đã phổ biến, nhiều hộ dân Đồng Xâm vẫn kiên trì với phương pháp thủ công truyền thống. Ông Đinh Quang Thắng (thôn Nam Hòa) cho rằng, máy móc có thể giúp làm nhanh hơn, nhưng không thể thay thế cảm xúc và sự tinh tế của bàn tay con người. “Làm thủ công vất vả, nhưng mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn riêng, chứa đựng hồn cốt dân tộc,” ông nói.
 |
| Mặc dù máy móc đã được đưa vào hỗ trợ sản xuất, nhưng để tạo nên những tác phẩm tinh xảo, vẫn không gì có thể thay thế được đôi tay khéo léo và óc sáng tạo của các nghệ nhân. |
Người Đồng Xâm có thể chế tác hầu như mọi sản phẩm từ kim loại quý – từ vàng, bạc, đồng – tùy theo yêu cầu thị trường. Sản phẩm đa dạng, từ đồ trang sức tinh tế đến những bức tranh khắc danh lam thắng cảnh nổi tiếng. Theo các nghệ nhân, khâu khó nhất trong quy trình là chạm trổ, đòi hỏi óc thẩm mỹ và đôi tay khéo léo để tạo nên những đường nét mềm mại, tinh tế.
Điều đáng quý là truyền thống “cha truyền con nối” vẫn được duy trì bền bỉ. Trẻ em trong làng lớn lên quen với tiếng đục, tiếng búa, sớm học cách đánh bóng, khắc chạm đơn giản. Tình yêu nghề vì thế được truyền qua từng thế hệ, giúp nhiều gia đình có cuộc sống ổn định, ngày càng sung túc hơn.
Hiện nay, làng Đồng Xâm có 2 Nghệ nhân Nhân dân, 2 Nghệ nhân Ưu tú. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận Đồng Xâm là làng nghề truyền thống, còn Hiệp hội Làng nghề Việt Nam vinh danh là một trong 12 làng nghề tiêu biểu toàn quốc. Những phần thưởng ấy là sự ghi nhận xứng đáng cho tinh thần sáng tạo, lòng yêu nghề và nỗ lực gìn giữ bản sắc văn hóa Việt của người dân nơi đây.
