Làng kèn Phạm Pháo: Nơi những thanh âm trăm năm vẫn vang vọng

Đó là làng Phạm Pháo, nơi nghề làm và sửa kèn đồng đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Những chiếc kèn được tạo nên từ đôi tay người thợ, còn những giai điệu vang lên trong các dịp lễ trọng lại trở thành một phần ký ức văn hóa của cả cộng đồng.

Hơn một thế kỷ gắn bó với tiếng kèn

Từ năm 1908, giáo xứ Trại Đáy, làng Phạm Pháo đã thành lập đội kèn đồng để phục vụ các sinh hoạt tôn giáo. Đến năm 1910, Hội kèn Phạm Pháo được tổ chức với khoảng 30 thành viên và 7 nhạc cụ. Qua hơn một thế kỷ, đội kèn phát triển thành Đoàn kèn hợp nhất Giáo xứ Phạm Pháo với hàng trăm thành viên.

Sự xuất hiện của những chiếc kèn đồng cũng mở ra một nghề đặc biệt ở vùng quê này. Ban đầu, người dân chủ yếu sử dụng những nhạc cụ nhập từ phương Tây. Khi kèn bị hỏng, việc tìm nơi sửa chữa rất khó khăn, từ đó một số người trong làng bắt đầu tự mày mò tìm hiểu.

Những người thợ ban đầu học nghề bằng chính cách quan sát, thử nghiệm và sửa từng chiếc kèn. Từ sửa chữa, họ dần tiến tới chế tác, làm chủ nhiều công đoạn mà trước đây tưởng như chỉ có thể thực hiện ở những cơ sở chuyên nghiệp.

Từ những vật liệu cũ đến những chiếc kèn hoàn chỉnh

Câu chuyện về nghề kèn Phạm Pháo gắn với những người thợ có đôi tay khéo léo và khả năng cảm âm đặc biệt.

Theo các tư liệu ghi nhận tại làng, nguyên liệu làm kèn trước đây khá khan hiếm. Người thợ từng tận dụng những vật liệu như vỏ đạn, mâm đồng và đồng phế liệu để chế tác, sửa chữa nhạc cụ. Về sau, nguyên liệu trở nên thuận tiện hơn nhưng phương pháp thủ công vẫn được duy trì.

Người dân làng Phạm Pháo mày mò tự học nghề sửa kèn rồi truyền lại cho nhau, dần hình thành nghề làm kèn tại làng này. Ảnh: TTXVN

Một chiếc kèn có thể gồm 180-250 chi tiết. Người thợ phải trải qua nhiều công đoạn như lên khuôn, cắt đồng, uốn, gò, hàn, tạo hình, đánh bóng, lắp ráp và căn chỉnh âm thanh. Với những bộ phận yêu cầu độ chính xác cao, chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng phát âm của nhạc cụ.

Điều đặc biệt là phần lớn công việc vẫn dựa vào bàn tay và kinh nghiệm. Những thiết bị như máy cán đồng hay máy hàn chỉ hỗ trợ một số công đoạn; nhiều chi tiết vẫn được người thợ trực tiếp tạo hình và hoàn thiện.

Bởi vậy, làm kèn không đơn thuần là một nghề cơ khí. Người thợ còn phải hiểu về âm vực, cao độ và khả năng cộng hưởng của từng loại nhạc cụ. Một chiếc kèn đẹp về hình thức nhưng không đạt chuẩn về âm thanh thì chưa thể xem là sản phẩm hoàn chỉnh.

Những “bác sĩ” chữa bệnh cho kèn Tây

Người Phạm Pháo thường gọi những người thợ chuyên sửa kèn là “bác sĩ kèn”.

Họ có thể sửa nhiều loại nhạc cụ trong một dàn kèn đồng như saxophone, trumpet, trombone, cor, tuba, clarinet hay những loại kèn có kích thước lớn. Có những trường hợp, người thợ phải tháo toàn bộ nhạc cụ, tìm nguyên nhân hỏng, xử lý từng chi tiết rồi lắp lại và kiểm tra âm thanh.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Cường là một trong những người gắn bó lâu năm với nghề. Theo Dân tộc và Phát triển, ông thuộc thế hệ thứ tư trong gia đình theo nghề và có gần 60 năm làm kèn. Ba anh em trong gia đình ông gồm Nguyễn Văn Đông, Nguyễn Văn Cường và Nguyễn Văn Phương đều nối nghiệp cha; gia đình người em họ Nguyễn Văn Hưởng cũng tiếp tục nghề.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Cường (thứ nhất từ phải sang) là một trong những người gắn bó lâu năm với nghề, đang giới thiệu về các loại kèn tại cơ sở sản xuất của gia đình ông.

Trong căn nhà/xưởng của những người thợ ấy, những chiếc kèn đồng nằm san sát, có chiếc mới hoàn thiện, có chiếc đang chờ sửa chữa. Mỗi nhạc cụ lại mang một “căn bệnh” khác nhau, đòi hỏi người thợ phải dùng cả tay nghề lẫn khả năng thẩm âm để xử lý.

Khi người nông dân trở thành nhạc công

Điều làm Phạm Pháo khác biệt không chỉ nằm ở nghề chế tác kèn. Ở vùng đất này, chơi kèn đồng đã trở thành một phần đời sống cộng đồng.

Đoàn kèn hợp nhất Giáo xứ Phạm Pháo từng được ghi nhận có trên 800 thành viên, được tổ chức thành nhiều hội kèn nhỏ. Những thành viên này phần lớn là người dân địa phương, vừa làm nông nghiệp, vừa tập luyện và biểu diễn.

Vào những dịp lễ lớn của Công giáo như Giáng sinh, Phục sinh hay ngày chầu lượt, tiếng kèn lại vang lên. Khi ấy, những người nông dân thường ngày trở thành những nhạc công trong bộ đồng phục, cùng nhau tạo nên những bản hòa tấu có quy mô lớn.

Có lẽ chính sự gắn bó tự nhiên ấy đã khiến tiếng kèn không còn là thứ âm thanh xa lạ. Nó trở thành một phần của đời sống tinh thần, hiện diện trong những ngày vui, những nghi lễ quan trọng và cả những thời khắc tiễn biệt của cộng đồng.

Không phải nhà nào cũng làm kèn

Nói đến Phạm Pháo, nhiều người thường hình dung cả ngôi làng đều làm kèn. Thực tế không hoàn toàn như vậy.

Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Cường, nghề chính của nhiều gia đình ở Phạm Pháo vẫn là sản xuất, kinh doanh đồ gỗ mỹ nghệ, đồ đồng, đồng hồ cổ và các ngành nghề khác. Nghề làm, sửa kèn tập trung ở một số gia đình có truyền thống lâu đời.

Chính sự tập trung ở một số gia đình càng khiến nghề có tính chất truyền nghề đặc biệt. Những bí quyết không nằm trong giáo trình mà được truyền từ người đi trước cho con cháu qua quá trình làm việc thực tế.

Người mới học nghề thường bắt đầu bằng những công việc đơn giản như đánh bóng, hàn chỗ thủng hoặc sửa những chi tiết cơ bản. Sau khi tích lũy kinh nghiệm mới tiến tới những công đoạn phức tạp hơn.

Từ làng nghề đến điểm đến du lịch

Không chỉ có giá trị về nghề thủ công và đời sống văn hóa, Phạm Pháo còn đang trở thành một điểm đến trong các chương trình du lịch trải nghiệm nông thôn của Nam Định trước đây.

Du khách có thể tìm hiểu quy trình chế tác, lắp ráp kèn, nghe nghệ nhân giới thiệu về nghề và thậm chí thử chơi nhạc cụ. Làng kèn được đưa vào các chương trình trải nghiệm cùng những điểm đến văn hóa, làng nghề khác của khu vực Hải Hậu (cũ).

Một chuyến đến Phạm Pháo vì thế không chỉ là chuyến tham quan một cơ sở sản xuất. Đó là dịp để nhìn tận mắt đôi tay người thợ tạo hình từng miếng đồng, nghe tiếng búa gõ lên kim loại, thử thổi một nhạc cụ và hiểu vì sao để làm nên một chiếc kèn có âm thanh chuẩn lại cần nhiều năm kinh nghiệm đến vậy.

Giữ nghề giữa những thay đổi

Nghề kèn Phạm Pháo cũng đứng trước không ít thách thức. Các sản phẩm nhập khẩu tạo ra sức ép cạnh tranh, trong khi nghề đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và thời gian học hỏi lâu dài. Một số tư liệu địa phương từng ghi nhận việc thiếu lực lượng trẻ kế cận là vấn đề đáng quan tâm, bởi không phải ai cũng đủ kiên trì theo một nghề có yêu cầu kỹ thuật và cảm âm cao.

Tuy nhiên, việc nghề gắn với đời sống văn hóa của giáo xứ và ngày càng được đưa vào các chương trình du lịch trải nghiệm đang mở ra một hướng đi mới. Du lịch cộng đồng tại Hải Hậu đã đưa làng kèn Phạm Pháo vào nhóm những điểm trải nghiệm hấp dẫn, cùng với các làng nghề và không gian văn hóa khác của địa phương.

Một ngôi làng được nhớ bằng âm thanh

Có những làng nghề được nhận diện bằng màu sắc của sản phẩm, có nơi được nhớ bởi mùi hương đặc trưng. Còn Phạm Pháo được nhớ bằng âm thanh.

Đó là tiếng kim loại vang lên trong xưởng nhỏ. Là tiếng thử kèn sau khi người thợ vừa hoàn thiện một chi tiết. Và trên hết là tiếng kèn đồng vang vọng trong những ngày lễ, hòa vào không gian của làng quê xứ đạo.

Hơn một thế kỷ kể từ khi những chiếc kèn Tây đầu tiên xuất hiện, người Phạm Pháo vẫn đang giữ lại cả nghề làm kèn và văn hóa chơi kèn. Một bên cần đôi tay khéo léo, một bên cần đôi tai biết cảm âm; cả hai cùng tạo nên bản sắc rất riêng của vùng đất này.

Phạm Pháo vì thế không chỉ là nơi sản xuất và sửa chữa những nhạc cụ bằng đồng. Đó còn là nơi một nghề thủ công, một cộng đồng và những thanh âm của ký ức cùng tồn tại.

Và mỗi khi tiếng kèn đồng vang lên giữa làng quê, người ta lại có thêm một lý do để nhớ rằng những giá trị truyền thống đôi khi không nằm ở những điều quá lớn lao, mà bắt đầu từ đôi bàn tay của những người âm thầm giữ nghề qua năm tháng.