Làng nghề Sơn Đồng: Hơn nghìn năm giữ lửa nghề tạc tượng

Không chỉ bảo tồn những giá trị truyền thống qua nhiều thế hệ, các nghệ nhân nơi đây còn từng bước đưa sản phẩm vươn ra thị trường quốc tế, khẳng định vị thế của thủ công mỹ nghệ Việt Nam trong thời kỳ hội nhập.

Nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 15 km về phía Tây, Sơn Đồng từ lâu được biết đến là cái nôi của nghề tạc tượng, chế tác đồ thờ và sơn son thếp vàng. Trải qua bao biến động lịch sử, những giá trị nghề cổ vẫn được gìn giữ, tạo nên bản sắc riêng của một trong những làng nghề lâu đời nhất Việt Nam.

Cổng vào làng nghề Sơn Đồng.

Hiện toàn làng có khoảng 700 hộ sản xuất, 26 nghệ nhân và hơn 50 thợ giỏi. Đây là lực lượng nòng cốt vừa duy trì kỹ thuật truyền thống, vừa truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, góp phần bảo tồn và phát triển nghề thủ công trong đời sống hiện đại.

Nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn là một trong những người đã gắn bó với nghề hơn 40 năm. Sinh ra trong gia đình nhiều đời làm nghề tạc tượng, ông theo cha học nghề từ năm 15 tuổi. Đến nay, gia đình ông vẫn chuyên chế tác tượng Phật, hoành phi, câu đối, cửa võng, ngai thờ, án thư và nhiều hạng mục phục vụ đình, chùa, đền, điện, nhà thờ họ trên cả nước.

Làng Sơn Đồng chuyên chế tác tượng Phật, hoành phi, câu đối, cửa võng, ngai thờ, án thư và nhiều hạng mục phục vụ đình, chùa, đền, điện, nhà thờ họ trên cả nước. Ảnh: Cục DLQGVN

Theo nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn, để tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh, khâu quan trọng nhất không nằm ở việc sử dụng công cụ mà là tạo mẫu và dựng hình. Người thợ phải am hiểu tỷ lệ, thần thái và quy chuẩn của từng pho tượng trong không gian thờ tự để tạo nên sản phẩm đúng chuẩn mực văn hóa và tín ngưỡng.

Làng nghề được phát triển qua nhiều thế hệ do được gia đình cho tiếp cận nghề từ nhỏ.

Sau khi hoàn thiện phần mộc, sản phẩm tiếp tục trải qua khoảng 10 công đoạn sơn, từ sơn lót, sơn mài, mài nhiều lần đến thếp bạc hoặc thếp vàng. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm.

Theo ông Toàn, kỹ thuật chỉ là một phần, điều quan trọng nhất là quá trình học nghề thông qua thực hành liên tục. Vì vậy, các thế hệ con cháu trong gia đình đều được tiếp cận nghề từ nhỏ. Hiện hơn một nửa thành viên trong gia đình tiếp tục nối nghiệp, mỗi người đảm nhận một công đoạn từ tạo mẫu, chạm khắc đến sơn son thếp vàng và hoàn thiện sản phẩm.

Nhờ tay nghề được tích lũy qua nhiều thế hệ, gia đình nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn đã tham gia trùng tu nhiều đình, chùa và di tích lịch sử tại Hà Nội cũng như nhiều địa phương khác, trong đó có các công trình thuộc hệ thống Tứ trấn Thăng Long và đền Bạch Mã.

Song song với việc gìn giữ nghề truyền thống, các cơ sở sản xuất ở Sơn Đồng cũng từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ. Bên cạnh phục vụ các công trình tâm linh trong nước, sản phẩm của làng nghề đã có mặt tại nhiều quốc gia như Mỹ, Canada, Pháp và Đức.

Theo nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn, sản phẩm xuất khẩu hiện chiếm khoảng 5-10% tổng sản lượng hằng năm. Phần lớn đơn hàng vẫn đến từ thị trường trong nước, trong khi nhu cầu ở nước ngoài phụ thuộc vào tiến độ xây dựng các công trình tâm linh của cộng đồng người Việt.

Để thích ứng với xu hướng mới, nhiều cơ sở sản xuất cũng bắt đầu đưa sản phẩm lên các nền tảng số nhằm quảng bá thương hiệu và tiếp cận khách hàng rộng hơn. Dù vậy, nguồn khách chủ yếu vẫn đến từ uy tín tích lũy qua nhiều năm và sự giới thiệu giữa các khách hàng.

Với các nghệ nhân Sơn Đồng, mở rộng thị trường là hướng đi cần thiết nhưng không thể đánh đổi bằng việc làm mất đi giá trị truyền thống. Chất lượng sản phẩm, kỹ thuật chế tác và tinh thần gìn giữ nghề tổ vẫn là nền tảng để làng nghề phát triển bền vững.

Từ những xưởng nghề truyền thống ở ngoại thành Hà Nội, các sản phẩm tạc tượng, sơn son thếp vàng của Sơn Đồng đang từng bước hiện diện tại nhiều thị trường quốc tế. Đó không chỉ là cơ hội mở rộng đầu ra mà còn góp phần quảng bá tinh hoa thủ công Việt Nam, đưa giá trị của một làng nghề hơn nghìn năm tuổi vươn xa trên bản đồ thế giới.