Làng nghề trống Bình An nằm tại ấp Bình An, xã Tân Trụ, tỉnh Tây Ninh (trước đây thuộc xã Bình Lãng, huyện Tân Trụ, tỉnh Long An), bên dòng sông Vàm Cỏ Tây hiền hòa. Đây là một trong những làng nghề truyền thống tiêu biểu của vùng Nam Bộ với lịch sử hình thành và phát triển hơn 150 năm. Nhờ vị trí thuận lợi trên tuyến giao thương đường thủy và đường bộ, sản phẩm trống Bình An không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn được xuất khẩu đến hơn 10 quốc gia và vùng lãnh thổ. Hiện nay, làng nghề có hơn 20 cơ sở sản xuất hoạt động thường xuyên, góp phần tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng và gìn giữ nghề truyền thống qua nhiều thế hệ.
 |
| Trống Bình An đã được xuất khẩu đến các thị trường Mỹ, Trung Quốc, Campuchia... Ảnh: Aseantraveller |
Theo các bậc cao niên trong làng, nghề làm trống Bình An được nghệ nhân Nguyễn Văn Ty khởi xướng vào khoảng thế kỷ XIX. Từ đó đến nay, nghề được lưu truyền theo hình thức "cha truyền con nối" qua 5 thế hệ, trở thành nghề mưu sinh đồng thời là niềm tự hào của cộng đồng cư dân địa phương.
Chủ thể của di sản là cộng đồng cư dân ấp Bình An, những người đã gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ. Trong đó, các nghệ nhân giữ vai trò nòng cốt với vốn kinh nghiệm và kỹ năng được tích lũy qua nhiều năm, am hiểu từng công đoạn chế tác và bí quyết tạo nên âm thanh đặc trưng của mỗi chiếc trống. Cùng với các nghệ nhân là đội ngũ thợ thủ công lành nghề và lớp thợ trẻ đang học việc, góp phần duy trì sức sống cho làng nghề trong điều kiện phát triển mới.
 |
| Mỗi chiếc trống phải trải qua hơn 20 công đoạn chế tác công phu, từ chọn nguyên liệu, tạo hình thân trống, xử lý da đến hoàn thiện và thử âm. |
Nghề làm trống Bình An là sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công tinh xảo, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng cảm nhận âm thanh của người thợ. Mỗi chiếc trống phải trải qua hơn 20 công đoạn chế tác công phu, từ chọn nguyên liệu, tạo hình thân trống, xử lý da đến hoàn thiện và thử âm.
Nguyên liệu làm thân trống chủ yếu là gỗ sao lâu năm nhờ đặc tính bền chắc, ít cong vênh, chống mối mọt và tạo độ cộng hưởng âm thanh tốt. Ngoài ra, tùy từng loại sản phẩm, người thợ còn sử dụng gỗ mít, gỗ chò, dầu mù u (còng), cao su và một số loại gỗ phù hợp khác. Gỗ sau khi được chọn kỹ sẽ được xẻ thành từng tấm, phơi khô rồi hun khói để tăng độ bền. Các thanh gỗ được uốn bằng lửa từ củi dừa khô, sau đó ghép thành thân trống kín khít, không để lại khe hở, rồi mài nhẵn, tạo hình cân đối.
 |
| Một trong những công đoạn khó nhất là gạn da và bịt mặt trống bằng giàn chò truyền thống – kỹ thuật đòi hỏi sự khéo léo, sức khỏe và kinh nghiệm lâu năm của người thợ. |
Mặt trống được làm từ phần da lưng và vai của những con trâu cái già, thường trên 20 năm tuổi, có lớp da dày, dai và đàn hồi tốt. Da phải được xử lý cẩn thận để giữ được độ bền cũng như chất lượng âm thanh. Một trong những công đoạn khó nhất là gạn da và bịt mặt trống bằng giàn chò truyền thống – kỹ thuật đòi hỏi sự khéo léo, sức khỏe và kinh nghiệm lâu năm của người thợ.
Khác với nhiều ngành nghề sản xuất hiện đại, người thợ Bình An hầu như không sử dụng thiết bị đo âm thanh mà chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và khả năng thẩm âm. Sau khi căng mặt trống, nghệ nhân dùng dùi gõ để kiểm tra độ vang, độ ngân rồi tiếp tục điều chỉnh độ căng cho đến khi đạt được âm sắc mong muốn. Mỗi loại trống có yêu cầu âm thanh riêng: trống lân cần tiếng giòn, mạnh và dồn dập; trống trường cần âm thanh rõ, vang; trống đình, chùa phải có tiếng trầm, ngân xa; trong khi các loại trống phục vụ sân khấu truyền thống lại được điều chỉnh phù hợp với từng loại hình biểu diễn.
 |
Công đoạn cuối cùng là phủ lớp sơn đỏ truyền thống nhằm bảo vệ bề mặt gỗ, sau đó người thợ mài và trang trí các hoa văn thủ công trực tiếp trên thân hoặc mặt trống, vừa tăng giá trị thẩm mỹ vừa tạo nên dấu ấn riêng của sản phẩm Bình An.
Sản phẩm của làng nghề rất đa dạng, đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau trong đời sống xã hội. Có trống trường học dùng để báo giờ; trống đình, chùa phục vụ nghi lễ tín ngưỡng; trống lễ hội, trống múa lân – sư – rồng; trống phục vụ nghệ thuật truyền thống như tuồng, chèo, cải lương; cùng nhiều loại trống lớn, nhỏ dành cho dàn nhạc dân tộc và xuất khẩu. Mỗi loại trống đều có quy trình chế tác và kỹ thuật điều chỉnh âm thanh riêng, thể hiện trình độ tay nghề cao của các nghệ nhân.
Giá trị của nghề làm trống Bình An không chỉ nằm ở kỹ thuật chế tác thủ công mà còn ở hệ thống tri thức dân gian được tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ. Những kinh nghiệm trong việc chọn gỗ, xử lý da, tạo hình thân trống, căng mặt trống, điều chỉnh âm thanh hay bảo quản sản phẩm đều được truyền dạy chủ yếu bằng hình thức truyền khẩu và "cầm tay chỉ việc". Đây là kho tàng tri thức dân gian quý giá, phản ánh sự sáng tạo và khả năng thích ứng của cộng đồng cư dân địa phương.
 |
| Đối với du khách, việc trực tiếp trải nghiệm các công đoạn làm trống là cơ hội để hiểu hơn về giá trị của nghề thủ công truyền thống, góp phần lan tỏa tình yêu và sự trân trọng đối với di sản văn hóa dân tộc. |
Trong đời sống văn hóa Việt Nam, trống là nhạc cụ giữ vai trò quan trọng trong các nghi lễ tín ngưỡng, lễ hội truyền thống và nhiều loại hình nghệ thuật biểu diễn như tuồng, chèo, cải lương, múa lân – sư – rồng cùng nhiều hoạt động văn hóa cộng đồng khác. Âm thanh của trống vừa là tín hiệu tập hợp cộng đồng, vừa mang ý nghĩa tâm linh, góp phần tạo nên không khí trang nghiêm hoặc sôi động tùy từng không gian văn hóa.
Nghề làm trống còn góp phần gắn kết cộng đồng thông qua quá trình truyền nghề và lao động tập thể. Từ khâu chuẩn bị nguyên liệu đến hoàn thiện sản phẩm đều cần sự phối hợp giữa các thành viên trong gia đình và những người thợ. Quá trình ấy không chỉ duy trì sinh kế mà còn bồi đắp tinh thần đoàn kết, ý thức gìn giữ nghề truyền thống và bản sắc văn hóa của địa phương.
Đối với thế hệ trẻ, việc học nghề không chỉ giúp tiếp thu kỹ thuật chế tác mà còn rèn luyện tính kiên trì, tỉ mỉ, óc sáng tạo và tinh thần trách nhiệm. Đối với du khách, việc trực tiếp trải nghiệm các công đoạn làm trống là cơ hội để hiểu hơn về giá trị của nghề thủ công truyền thống, góp phần lan tỏa tình yêu và sự trân trọng đối với di sản văn hóa dân tộc.
 |
| Ngày 25/6/2026, Đảng ủy, HĐND, UBND, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam xã Tân Trụ, tỉnh Tây Ninh tổ chức Lễ công bố Quyết định và đón nhận Bằng chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với Nghề làm trống Bình An, đánh dấu cột mốc quan trọng trong hành trình gìn giữ và phát huy giá trị làng nghề truyền thống. |
Với lịch sử hơn 150 năm hình thành và phát triển, làng nghề trống Bình An không chỉ là nơi sản xuất nhạc cụ phục vụ đời sống văn hóa, tín ngưỡng mà còn là biểu tượng của sự khéo léo, sáng tạo và sức sống bền bỉ của nghề thủ công truyền thống Nam Bộ. Âm vang của những chiếc trống Bình An đã lan tỏa đến nhiều vùng miền trong nước và nhiều quốc gia trên thế giới, góp phần quảng bá văn hóa Việt Nam.
Ghi nhận những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tri thức dân gian, nghề làm trống Bình An đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2202/QĐ-BVHTTDL ngày 27/6/2025. Đây là sự ghi nhận đối với những nỗ lực gìn giữ của cộng đồng cư dân địa phương, đồng thời tạo động lực để làng nghề tiếp tục được bảo tồn, phát huy và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
