Hòn Cấm là tên người làng Tiên Hòa đặt cho khu rừng rộng hơn 10 ha nằm ngay đầu làng. Dù diện tích không lớn, nơi đây có hệ sinh thái đa tầng với nhiều quần thể cổ thụ như thị đen, bằng lăng, xay, ché, cóc rừng – nhiều cây có vòng thân phải 3 người ôm mới xuể, ước tính hàng trăm năm tuổi.
 |
| Khu rừng cấm Hòn Cấm có nhiều cây cổ thụ nhiều năm tuổi. |
Theo ông Phạm Ngọc Anh (69 tuổi), người làng Tiên Hòa, tục giữ rừng Hòn Cấm có từ lâu đời. Trước đây, các chủ làng ban lệnh cấm rừng nghiêm khắc: chặt phá dù chỉ một cây nhỏ cũng bị phạt, vi phạm nặng có thể bị phạt làm thuê, gánh lúa công ích. Lý do được truyền lại là để giữ mạch nước ngầm cho các giếng làng và ruộng lúa nước phía dưới. Vùng này thường xuyên khô hạn vào mùa nắng, những làng có nguồn nước ổn định mới tránh được mất mùa, thiếu đói.
Trong kháng chiến chống Mỹ, Hòn Cấm từng là nơi bộ đội ẩn náu nhờ vị trí chiến lược và tán rừng dày. Sau khi bị phát hiện, khu vực này bị ném bom, rừng cây bị tàn phá nặng. Những năm tiếp theo, làng liên tục bị khô hạn, ruộng lúa thiếu nước, mất mùa. Từ thực tế đó, người dân Tiên Hòa xác định lại vai trò của Hòn Cấm và tiếp tục duy trì việc bảo vệ rừng cho đến nay.
 |
| Rừng Cấm của làng Tiên Hòa, xã Vĩnh Hòa, huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định cũ, nay là xã Vĩnh Quang, tỉnh Gia Lai. |
 |
| Một cổ thụ hàng trăm năm tuổi là cây xay ăn quả có vòng thân 3 người ôm không xuể. |
Ông Lê Văn Hùng, Trưởng thôn Tiên Hòa, cho biết làng hiện có khoảng 400 hộ dân, trong đó 150 hộ hưởng lợi trực tiếp từ rừng. Ngoài việc duy trì mạch nước ngầm phục vụ sinh hoạt và tưới tiêu, Hòn Cấm còn cung cấp nguồn lợi từ quả rừng. Mỗi mùa, cây xay cho quả vào tháng 7-8, người dân vào rừng thu hái, có năm giá bán đạt 70.000 – 100.000 đồng/kg. Cây thị đen cũng cho quả có mùi thơm đặc trưng, thu hút cả chim muông về rừng.
Theo ông Hùng, hiện không có quy chế hay hình thức xử phạt chính thức nào đối với hành vi xâm hại Hòn Cấm, nhưng ý thức bảo vệ rừng của người dân vẫn được duy trì tốt qua nhiều thế hệ. Trưởng thôn cho biết địa phương mong muốn cấp trên khảo sát, đánh giá giá trị của Hòn Cấm để có cơ sở xây dựng quy chế bảo vệ chính thức và khai thác tiềm năng du lịch sinh thái.
Ông Đặng Bá Quang, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm huyện Vĩnh Thạnh, nhận xét tục lệ giữ rừng của làng Tiên Hòa là hình mẫu về ý thức trách nhiệm cộng đồng đối với rừng và môi trường sống.
