Phục dựng dòng tranh đã biến mất hàng chục năm: Kỳ tích từ một người yêu di sản

Giữa nhịp sống hiện đại ngày càng hối hả, khi nhiều nghề thủ công truyền thống đang đứng trước nguy cơ chỉ còn trong sách vở, vẫn có những người lặng lẽ đi ngược dòng thời gian để giữ lại những giá trị tưởng như đã mất. Gần hai thập kỷ qua, anh Ngô Quý Đức đã rong ruổi từ Bắc chí Nam, tìm đến những làng nghề ít người biết tới, gặp gỡ các nghệ nhân cao tuổi, ghi chép từng câu chuyện, từng kỹ thuật chế tác với mong muốn nối dài sự sống cho những di sản đang dần mai một.

Từ dân công nghệ đến người gìn giữ di sản

Ít ai nghĩ rằng người dành gần 20 năm gắn bó với các làng nghề truyền thống lại từng tốt nghiệp chuyên ngành công nghệ thông tin.

Năm 2006, sau khi ra trường, Đức từng thử sức với công việc văn phòng nhưng nhanh chóng nhận ra đó không phải con đường mình muốn đi. Niềm yêu thích những sản phẩm thủ công được hình thành từ thuở nhỏ đã thôi thúc anh tìm về với các giá trị văn hóa dân gian.

Dự án đầu tiên của Đức là xây dựng một thư viện thông tin trực tuyến về Hà Nội, nơi lưu giữ dữ liệu về lịch sử, văn hóa, lễ hội, con người và các làng nghề truyền thống.

Chính trong quá trình khảo cứu ấy, anh nhận ra một thực tế đáng buồn: nhiều nghề thủ công từng rất nổi tiếng đang dần biến mất vì thiếu người kế tục, thị trường thu hẹp và lớp trẻ không còn mặn mà với nghề tổ.

Khi quyết định từ bỏ công việc ổn định để theo đuổi con đường bảo tồn di sản, Đức không nhận được nhiều sự đồng thuận từ gia đình. Nhưng thay vì giải thích, anh chọn cách chứng minh bằng hành động.

Bảy năm để được truyền nghề

Những người từng gặp Đức ở các làng nghề thường nhớ về một thanh niên nhỏ người, luôn mang theo chiếc túi bên mình, miệt mài ghi chép và trò chuyện với các nghệ nhân.

Thế nhưng hành trình tiếp cận các làng nghề không hề dễ dàng.

Ở nhiều nơi, nghề chỉ được truyền cho con cháu trong gia đình. Nếu không có người kế nghiệp, các nghệ nhân sẵn sàng để nghề thất truyền thay vì truyền lại cho người ngoài.

Gần 20 năm Đức rong ruổi khắp làng nghề truyền thống từ Bắc vào Nam để tìm hiểu, phục dựng và nối nghiệp

Hiểu được điều đó, Đức không chọn cách xin học nghề ngay từ đầu.

Anh dành thời gian sống cùng người dân, cùng lao động, cùng sinh hoạt như một thành viên trong gia đình. Khi sự tin tưởng được hình thành, những câu chuyện về nghề, về nỗi lo không có người nối nghiệp mới dần được mở ra.

Một trong những dấu mốc đáng nhớ nhất là hành trình học nghề làm mặt nạ giấy bồi truyền thống ở Hà Nội.

Để nhận được sự đồng ý truyền nghề từ hai nghệ nhân cuối cùng, Đức đã mất tới bảy năm kiên trì đi lại, trò chuyện và đồng hành cùng họ.

"Chỉ khi họ hiểu rằng mình thực sự muốn gìn giữ nghề, họ mới sẵn sàng chia sẻ những điều quý giá nhất", anh tâm niệm.

Ngày được chính thức truyền nghề, không chỉ Đức xúc động mà cả gia đình các nghệ nhân cũng cảm thấy nhẹ lòng vì nghề tổ cuối cùng đã có người tiếp nối.

Phục dựng dòng tranh từng biến mất khỏi Huế

Nếu nghề làm mặt nạ giấy bồi là câu chuyện của sự kế thừa, thì dự án phục dựng liễn làng Chuồn tại Huế lại là cuộc chạy đua với thời gian để cứu vãn một di sản đã gần như biến mất hoàn toàn.

Từng là dòng tranh dân gian nổi tiếng của vùng đất cố đô, liễn làng Chuồn được người dân treo trong nhà mỗi dịp Tết. Nội dung tranh thường xoay quanh những lời chúc phúc, đạo lý sống, truyền thống hiếu học và vẻ đẹp của mùa xuân.

Theo thời gian, dòng tranh này biến mất. Không còn nghệ nhân, không còn bộ mộc bản, thậm chí nhiều người dân địa phương cũng không biết làng mình từng có một nghề như vậy.

Từ những dự án “Về làng”, “Phường Bách nghệ” cho đến sự hồi sinh không gian Ngự Hà Viên ở Huế – tất cả đều mang dấu ấn của Ngô Quý Đức, người luôn nỗ lực đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng.

Khi bắt tay vào phục dựng năm 2025, tư liệu còn lại vô cùng ít ỏi.

Dấu tích hiếm hoi của dòng tranh được tìm thấy trong gian thờ của một nhà thờ họ ở làng Chuồn. Những hình ảnh trên báo cũ đều đã mờ nhòe theo năm tháng.

Nhờ nền tảng công nghệ thông tin, Đức sử dụng các công cụ số để phục hồi hình ảnh, nâng chất lượng tư liệu, đồng thời đối chiếu với các dòng tranh mộc bản truyền thống khác trên cả nước nhằm tái tạo lại những chi tiết đã thất lạc.

Sau nhiều tháng nghiên cứu, các bản thiết kế được chuyển tới làng nghề mộc bản Thanh Liễu để khắc trên gỗ thị theo phương pháp thủ công truyền thống.

Đầu năm 2026, bộ mộc bản liễn làng Chuồn chính thức ra mắt, đánh dấu sự hồi sinh của một dòng tranh từng được cho là đã biến mất vĩnh viễn.

Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa Huế bày tỏ bất ngờ khi chứng kiến thành quả này, bởi trước đó không ít người tin rằng việc phục dựng gần như bất khả thi.

Với Đức, việc phục dựng một sản phẩm truyền thống không phải đích đến cuối cùng.

Điều anh mong muốn hơn là tạo ra cơ hội để những giá trị văn hóa ấy tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Theo anh, những bộ liễn làng Chuồn không chỉ mang ý nghĩa trang trí mà còn chứa đựng nhiều bài học về đạo đức, học hành, gia phong và lối sống của người Việt xưa.

Nếu được giới thiệu đúng cách, chúng hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm văn hóa có giá trị trong xã hội hiện đại.

Tương tự, nghề làm mặt nạ giấy bồi hiện nay đang có thêm cơ hội nhờ các hoạt động trải nghiệm, workshop và chương trình giáo dục văn hóa dành cho học sinh, sinh viên.

Đó cũng là hướng đi mà Đức tin rằng nhiều làng nghề truyền thống có thể lựa chọn để tồn tại trong bối cảnh mới.

Gần 20 năm rong ruổi qua hàng trăm làng nghề, Đức hiểu rằng không phải di sản nào cũng có thể cứu vãn.

Nhưng với anh, chỉ cần còn một người nhớ, còn một người muốn học, còn một cơ hội để tiếp nối thì vẫn đáng để bắt đầu.

Bởi phía sau mỗi sản phẩm thủ công không chỉ là kỹ thuật chế tác, mà còn là ký ức của nhiều thế hệ, là lịch sử của một vùng đất và là bản sắc văn hóa đã được bồi đắp qua hàng trăm năm.

Và trên hành trình gìn giữ những giá trị ấy, người đàn ông từng là dân công nghệ vẫn đang lặng lẽ đi tiếp, như một người "nhặt lại ký ức" cho những làng nghề đang đứng trước ranh giới của sự lãng quên.