Ngày 11/10/2024, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) Hoàng Trung đã ký Quyết định số 3458/QĐ-BNN-BVTV, phê duyệt Đề án "Nâng cao sức khỏe đất và quản lý dinh dưỡng cây trồng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050". Đây là bước đi chiến lược nhằm thiết lập nền móng vững chắc cho một nền nông nghiệp bền vững, thân thiện với môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Điểm nhấn lớn nhất của đề án không nằm ở công nghệ cao hay giống cây trồng mới, mà nằm ở sự thay đổi tư duy từ gốc rễ: đất và phân bón.
 |
| Chuyển đổi nông nghiệp bền vững bắt đầu từ thay đổi tư duy sử dụng đất và phân bón. - (Ảnh Dân Việt) |
Trong nhiều năm qua, sản xuất nông nghiệp của Việt Nam vẫn dựa nhiều vào mô hình khai thác tài nguyên theo hướng tận dụng tối đa đất đai mà chưa chú trọng đúng mức đến việc tái tạo, duy trì và nâng cao chất lượng đất trồng. Việc sử dụng phân bón, đặc biệt là phân vô cơ, diễn ra tràn lan, thiếu kiểm soát và thiếu căn cứ khoa học, dẫn đến tình trạng thoái hóa đất, suy giảm đa dạng sinh học trong đất, ô nhiễm nguồn nước và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng. Đây là thực trạng mà Đề án 3458 quyết tâm thay đổi.
Mục tiêu xuyên suốt của đề án là ổn định và nâng cao sức khỏe đất trồng trọt, được xem như "sức khỏe nền tảng" cho hệ sinh thái nông nghiệp. Thông qua quản lý dinh dưỡng cây trồng hiệu quả, đề án nhằm hạn chế tình trạng suy thoái đất, cải thiện năng suất và giá trị gia tăng trên mỗi đơn vị diện tích canh tác, cả đối với cây trồng hàng năm như lúa, ngô, rau, và cây trồng lâu năm như cà phê, hồ tiêu, điều, chè hay cao su. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn là thay đổi tư duy sản xuất theo hướng sinh thái, bền vững và thích ứng khí hậu.
Đề án xác lập mốc cụ thể đến năm 2030: hoàn thiện bộ cơ sở dữ liệu quốc gia về chất lượng các loại đất chính với đầy đủ chỉ tiêu vật lý, hóa học và sinh học, đồng thời xây dựng bộ chỉ tiêu và thang phân cấp sức khỏe đất. Những dữ liệu này sẽ là nền tảng khoa học cho việc tư vấn canh tác, thiết kế quy trình sử dụng phân bón phù hợp, tránh lãng phí và giảm thiểu thất thoát dinh dưỡng trong môi trường.
Việc sử dụng phân bón cũng sẽ được kiểm soát chặt chẽ hơn. Không còn tình trạng bón phân theo cảm tính hay chạy theo năng suất trước mắt, đề án khuyến khích việc xây dựng quy trình canh tác hợp lý gắn với sử dụng phân bón thông minh: đúng loại, đúng liều lượng, đúng thời điểm và đúng phương pháp. Điều này vừa giúp giảm chi phí đầu vào cho người nông dân, vừa hạn chế ô nhiễm môi trường, đồng thời bảo vệ và phát triển hệ sinh vật có lợi trong đất, nâng cao chất lượng sản phẩm nông nghiệp và tạo ra giá trị bền vững lâu dài.
Một điểm nhấn trong triển khai là việc số hóa dữ liệu và xây dựng công cụ khai thác trực tuyến về đất và phân bón cho các cây trồng chủ lực. Điều này cho phép các địa phương, doanh nghiệp và nông dân có thể tra cứu thông tin về chất lượng đất, khuyến cáo phân bón phù hợp ngay trên thiết bị thông minh. Với các cây trồng chiến lược như lúa, cà phê, rau, sắn, cây ăn quả, hoa và cây cảnh, việc ứng dụng dữ liệu số sẽ giúp tối ưu hóa đầu tư, tăng hiệu quả sản xuất và đồng thời mở đường cho quá trình chuyển đổi số trong nông nghiệp – xu hướng không thể đảo ngược.
Từ nay đến 2030, Bộ NN&PTNT đề ra 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm để hiện thực hóa đề án. Thứ nhất là nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về sức khỏe đất và dinh dưỡng cây trồng. Thứ hai là xây dựng và vận hành cơ sở dữ liệu chất lượng đất và phân bón cho cây trồng chủ lực. Thứ ba là xây dựng bộ chỉ tiêu đánh giá sức khỏe đất trồng trọt. Thứ tư là hoàn thiện quy trình canh tác hiệu quả, giảm thất thoát dinh dưỡng. Và thứ năm là nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lý, kỹ thuật, đồng thời tăng cường nhận thức cộng đồng từ trung ương đến địa phương.
Không chỉ dừng ở mục tiêu 2030, tầm nhìn xa đến 2050 cũng được đề án hoạch định rõ ràng: hoàn thành đồng bộ các mục tiêu trên phạm vi toàn quốc, hướng đến việc đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia tiên phong trong khu vực về năng lực và hiệu quả quản lý sức khỏe đất và dinh dưỡng cây trồng. Đây là một bước tiến vượt bậc về chính sách, khẳng định vị thế và trách nhiệm của Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu đang tìm kiếm những giải pháp sản xuất nông nghiệp carbon thấp và bền vững.
Đổi mới tư duy sản xuất nông nghiệp không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu. Chuyển từ cách làm truyền thống sang cách làm có căn cứ khoa học, từ hành vi canh tác ngắn hạn sang tư duy phát triển dài hạn, từ khai thác tối đa sang sử dụng có trách nhiệm – đó chính là thông điệp mà Đề án 3458 truyền tải. Mỗi đơn vị đất canh tác phải được xem là tài sản cần được đầu tư, bảo vệ và phục hồi. Mỗi loại phân bón phải được sử dụng như một công cụ khoa học, không phải liều thuốc kích thích tạm thời.
Việc thay đổi tư duy này không thể diễn ra trong ngày một ngày hai, nhưng có thể bắt đầu ngay từ hôm nay. Thông qua hệ thống khuyến nông, tổ chức đào tạo, truyền thông cộng đồng và ứng dụng công nghệ thông tin, từng nông dân, từng cán bộ kỹ thuật, từng nhà quản lý sẽ là mắt xích quan trọng trong chuỗi chuyển đổi này. Khi nhận thức thay đổi, hành động sẽ thay đổi, và từ đó tạo ra một nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả, xanh và có trách nhiệm.
Ở cấp địa phương, việc triển khai đề án cần được lồng ghép vào các chương trình phát triển kinh tế nông thôn, kết nối với các chính sách hỗ trợ sản xuất, khoa học công nghệ và đào tạo nghề nông nghiệp. Đồng thời, cần khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp trong lĩnh vực phân bón hữu cơ, vi sinh, công nghệ quản lý đất, nhằm hình thành chuỗi giá trị nông nghiệp xanh và thu hút đầu tư xã hội hóa.
Vai trò của các tổ chức khoa học – công nghệ, trường đại học và viện nghiên cứu trong nghiên cứu, thử nghiệm, chuyển giao công nghệ, xây dựng bộ dữ liệu và đánh giá chỉ tiêu đất là không thể thiếu. Cùng với đó là sự đồng hành của báo chí, truyền thông trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng, lan tỏa những mô hình tốt, cách làm hay để thúc đẩy phong trào sản xuất nông nghiệp bền vững trên diện rộng.
Nhìn rộng ra, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, khủng hoảng tài nguyên và áp lực gia tăng dân số, việc nâng cao sức khỏe đất và quản lý phân bón hiệu quả không chỉ là vấn đề của từng quốc gia, mà còn là một phần trong cam kết toàn cầu về phát triển nông nghiệp bền vững, giảm phát thải và bảo vệ hành tinh xanh. Với đề án lần này, Việt Nam không chỉ hành động vì mình, mà còn góp phần định hình một mô hình nông nghiệp sinh thái tiên tiến trong khu vực.
Đổi mới tư duy sản xuất nông nghiệp bắt đầu từ đất và phân bón – từ điều đơn giản nhất, quen thuộc nhất nhưng lại là cốt lõi nhất. Khi đất được hồi sinh, khi dinh dưỡng được sử dụng hợp lý, thì cây trồng, nông dân và cả nền kinh tế nông nghiệp sẽ được hưởng lợi. Một cuộc chuyển đổi thực sự, bền vững và có chiều sâu đang khởi động, từ những hạt đất đầu tiên.
