Dấu xưa thú chơi cây cảnh trong cung đình triều Nguyễn

Giữa không gian vàng son của Hoàng thành Huế, những khu vườn ngự uyển từng là nơi các vua Nguyễn dạo chơi, thưởng hoa, ngắm cây và làm thơ. Qua những tư liệu còn lại, thú chơi cây cảnh của hoàng gia không chỉ cho thấy sự cầu kỳ trong việc tạo dựng cảnh quan mà còn phản ánh một quan niệm sống: tìm sự thư thái, thanh nhã giữa chốn cung đình.

Những khu vườn dành cho thú thưởng ngoạn

Trong Hoàng thành Huế thời Nguyễn từng có nhiều vườn ngự uyển như Cơ Hạ, Thiệu Phương, Ngự Viên, Hậu Hồ, Trường Ninh. Đây không đơn thuần là những khoảng xanh để tô điểm cung điện, mà là những không gian được quy hoạch công phu, kết hợp cây cối, hoa lá, mặt nước, non bộ và kiến trúc.

Vườn Cơ Hạ trong Đại Nội Huế – một trong những khu vườn ngự uyển nổi tiếng của triều Nguyễn. Ảnh: tư liệu/Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.

Trong số đó, Cơ Hạ được xem là một trong những khu vườn lớn và nổi tiếng nhất. Theo tư liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia, vườn nằm phía nam hồ Kim Thủy, về phía tả trong Hoàng thành. Đến thời Minh Mạng và Thiệu Trị, khu vườn được xây dựng, mở rộng với nhiều công trình như điện, đình, lầu, tạ, hành lang và cầu.

Cái tên Cơ Hạ được giải thích từ ý “Vạn cơ thanh hạ”, gợi sự thanh nhàn, bình an giữa bộn bề công việc. Vì thế, khu vườn cũng trở thành nơi nhà vua nghỉ ngơi, đi dạo và thưởng ngoạn cảnh sắc.

Đáng chú ý, cách tổ chức vườn thời ấy cho thấy cây cối không được đặt tách rời mà luôn nằm trong tổng thể cảnh quan. Một gốc cây, khóm hoa, hồ nước hay hòn non bộ đều góp phần tạo nên một bức tranh thiên nhiên thu nhỏ.

Thiệu Phương – nơi hoa thơm đi vào thơ ngự

Nếu Cơ Hạ nổi bật bởi quy mô và hệ thống cảnh quan thì vườn Thiệu Phương lại gắn đặc biệt với thú thưởng hoa, ngâm thơ của các vua Nguyễn.

Cảnh vườn Thiệu Phương được lưu lại trong tranh gương thuộc hệ thống Thần kinh nhị thập cảnh. Ảnh: tư liệu Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế.

Vườn được xây dựng năm 1828 dưới thời Minh Mạng, nằm trong Tử Cấm Thành. Đến thời Thiệu Trị, Thiệu Phương được xếp là thắng cảnh thứ hai trong “Thần Kinh nhị thập cảnh”, với bài thơ Vĩnh Thiệu Phương văn.

Ngay từ khi hình thành, nơi đây đã được trồng nhiều hoa thơm, cây lạ. Sử liệu còn ghi lại những lần vua Minh Mạng đến vườn thưởng ngoạn. Đặc biệt, năm 1841, vua Thiệu Trị cùng các đại thần thưởng hoa tại vườn khi cây hương trầm Tây dương trong sân điện Hoàng Phúc nở hoa, tỏa hương đặc biệt. Nhà vua sau đó làm thơ trước cảnh hoa cỏ trong vườn.

Chi tiết ấy cho thấy hoa trong cung đình không chỉ có giá trị trang trí. Hương thơm, thời điểm nở hoa, dáng cây và cảnh vật xung quanh đều có thể trở thành nguồn cảm hứng cho thi ca.

Cây kiểng – thú chơi mang nhiều tầng ý nghĩa

Ngày nay, khi nhắc đến cây cảnh nghệ thuật, người chơi thường nghĩ đến bonsai với những thân cây được uốn, cắt, tạo tán thành các dáng thế cụ thể. Tuy nhiên, gọi toàn bộ thú chơi cây cảnh thời Nguyễn là “bonsai” sẽ chưa thật chính xác.

Cây cảnh trong không gian vườn cung đình Huế hiện nay, giúp hình dung cách cây được đặt kết hợp với kiến trúc, đá và thảm thực vật. Ảnh: tư liệu.

Trong bối cảnh lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX, cách gọi phù hợp hơn là cây kiểng, cây cảnh. Cây được thưởng thức không chỉ bởi hình dáng mà còn bởi tuổi cây, vẻ cổ kính, sự độc đáo, ý nghĩa biểu tượng và khả năng hòa nhập với không gian vườn.

Một cây có dáng đẹp có thể trở thành điểm nhấn giữa sân vườn; một cây cổ thụ lại tạo nên chiều sâu cho cảnh quan. Hoa quý mang đến màu sắc và hương thơm, trong khi đá, nước và kiến trúc giúp hoàn thiện bức tranh.

Bởi vậy, thú chơi cây của người xưa không chỉ nằm ở việc “tạo dáng cho cây”, mà còn là nghệ thuật đặt cây vào đúng không gian.

Từ “kỳ hoa dị thảo” đến những chậu cây quý

Các khu vườn cung đình còn là nơi quy tụ nhiều loại cây và hoa quý. Tư liệu về vườn Thượng uyển Huế cho biết những loài hoa thơm, cỏ lạ từ nhiều vùng được đưa về cung để phục vụ việc thưởng ngoạn.

Sau này, khi phục hồi vườn Cơ Hạ, hàng trăm loại cây cảnh và nhiều giống phong lan cũng được đưa về trưng bày, phần nào tái hiện thú chơi cây kiểng từng hiện diện tại khu vườn xưa.

Đặc biệt, ngô đồng là một trong những loài cây gắn với hình ảnh cung đình Huế. Cây xuất hiện trong không gian Hoàng thành và còn được khắc hình trên Nhơn Đỉnh – một trong Cửu Đỉnh được đúc dưới thời Minh Mạng.

Điều đó cho thấy thực vật trong văn hóa cung đình không chỉ mang chức năng làm đẹp. Một số loài cây đã trở thành biểu tượng gắn với mỹ cảm, không gian và quan niệm văn hóa của triều đại.

Chơi cây cũng là một cách dưỡng tâm

Có lẽ điểm đáng chú ý nhất trong thú chơi cây cảnh của vua Nguyễn nằm ở mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.

Giữa những công việc triều chính, nhà vua có thể đến vườn, đi dạo dưới bóng cây, thưởng hoa, uống trà, câu cá hoặc làm thơ. Sử liệu về Thiệu Phương ghi lại cảnh vua Minh Mạng đến vườn, triệu các quan vào hầu, cùng ngồi ở hành lang, uống trà, ăn quả rồi mới trở về.

Như vậy, khu vườn trở thành một không gian chuyển tiếp đặc biệt: không hoàn toàn là nơi làm việc, cũng không đơn thuần là chốn vui chơi. Đó là nơi con người tạm rời khỏi sự nghiêm cẩn của triều chính để tìm đến cây cỏ, mặt nước và sự tĩnh tại.

Dấu xưa còn lại trong thú chơi cây hôm nay

Thời gian và những biến động lịch sử khiến nhiều khu vườn cung đình bị xuống cấp, thậm chí biến mất. Cơ Hạ từng có thời gian dài hoang phế trước khi được phục hồi từ năm 2012. Những con đường, nhà rường, cầu Kim Nghê, hồ nước và hệ thống cây cảnh được phục dựng, giúp không gian vườn phần nào lấy lại diện mạo xưa.

Ngày nay, nhìn những chậu cây cảnh được tạo dáng công phu ở Huế, thật khó để khẳng định chúng là sự tiếp nối nguyên vẹn của thú chơi cây thời Nguyễn. Nhưng trong cách người Huế chăm cây, tạo dáng, thưởng cây và đặt cây giữa không gian vườn, vẫn có thể nhận ra một tinh thần quen thuộc: ưa sự tự nhiên, coi trọng dáng thế, đề cao vẻ cổ kính và đặc biệt chú ý đến sự hài hòa giữa cây với cảnh.

Từ những khu vườn ngự uyển năm xưa đến thú chơi cây kiểng hôm nay, khoảng cách thời gian đã hơn một thế kỷ. Song câu chuyện về cây cảnh vẫn còn đó – như một lát cắt nhẹ nhàng của đời sống cung đình, nơi những thân cây, nhành hoa từng được nâng niu không chỉ để làm đẹp mà còn để thưởng thức, suy ngẫm và tìm một khoảng thanh nhàn giữa cuộc đời.