Huế - Vẻ đẹp sinh vật cảnh giữa kinh đô di sản

Khi thiên nhiên trở thành nghệ thuật sống

Trong gần 400 năm (1558-1945), Huế đã từng là Thủ phủ của 9 đời chúa Nguyễn ở Đàng Trong, là Kinh đô của triều đại Tây Sơn, rồi đến Kinh đô của quốc gia thống nhất dưới 13 triều vua Nguyễn. Bởi vậy, nói đến Huế, người ta nghĩ ngay đến những thành quách, cung điện vàng son, những đền đài miếu vũ lộng lẫy, những lăng tẩm uy nghiêm, những danh lam cổ tự trầm tư u tịch, những thắng tích thiên nhiên thợ trời khéo tạc...

Cố đô Huế ngày nay vẫn còn lưu giữ gần như nguyên vẹn những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể chứa đựng nhiều giá trị biểu trưng cho trí tuệ và tâm hồn của dân tộc Việt Nam. Tiêu biểu nhất là Quần thể Di tích Cố đô Huế đã được sánh ngang hàng với các kỳ quan hàng ngàn năm tuổi của nhân loại trong danh mục Di sản Văn hóa thế giới của UNESCO, được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới ngày 11/12/1993.

Các tác phẩm cây kiểng, phong lan quý hiếm được đặt trên các kiệu khiêng vác vai cẩn thận tiến vào Đại Nội tại Festival Huế 2025, “Triển lãm cây kiểng, phong lan, đá cảnh ba miền và các hoạt động trình diễn, trải nghiệm sản phẩm làng nghề Huế, nghệ thuật thưởng trà, ẩm thực năm 2025”

Ngay từ thời Nguyễn, Huế đã được quy hoạch và kiến tạo như một thành phố vườn, duyên hòa đến lạ với thiên nhiên. Từ Núi Ngự hùng vĩ, sông Hương thơ mộng, đến những đầm phá mênh mông, hay các khu vườn hoàng cung, phủ đệ, nhà vườn, lăng tẩm... tất cả đã làm nên một diện mạo xanh mát, thơ mộng và đầy chất thơ cho cố đô. Sông Hương, dải lụa xanh mềm mại, chẳng khác nào sợi chỉ linh thiêng nối kết Hoàng thành và khu vực lăng tẩm, biểu tượng hoàn hảo cho sự hài hòa âm – dương, thiên – nhân.

Trong không gian thấm đẫm triết lý ấy, sinh vật cảnh với đủ loại hình như bonsai, cây thế, hoa lan, cá cảnh, chim cảnh, đá cảnh... không đơn thuần hiện diện như vật trang trí, mà còn là biểu hiện sâu sắc của chiều sâu văn hóa và triết lý sống. Sinh vật cảnh ở Huế không mang dáng vẻ phô trương, náo nhiệt thường thấy ở các đô thị khác. Ngược lại, chúng kín đáo, khiêm nhường nhưng thấm đẫm dụng ý nghệ thuật. Đó là sự hòa quyện tinh tế với không gian nhà vườn truyền thống, là nơi gửi gắm tâm hồn, thể hiện gu thẩm mỹ tinh tế và bản lĩnh sống thuận theo tự nhiên của người Huế.

Nghi lễ “Cung tiến kỳ hoa dị thảo”, tái hiện trang trọng nghi thức tiến cung dưới triều Nguyễn

Nhắc đến nhà vườn Huế người ta không chỉ nhớ ngay đến nhà vườn An Hiên hay Kim Long… mà còn nghĩ tới những khu vườn ngự uyển nổi tiếng thời xưa. Các vị vua triều Nguyễn đã từng cho xây dựng đến hơn 30 khu vườn ngự với nhiều tên gọi khác nhau trong chốn hoàng cung, biệt cung, ly cung, ngự uyển gắn với từng dạng thức tương ứng. Trong đó có 5 khu vườn thượng uyển nổi tiếng là Trường Ninh Cung, Ngự Viên, Cơ Hạ Viên, Hậu Hồ, và Thiệu Phương Viên. Vườn Cơ Hạ là nơi sở hữu phong cách riêng biệt cũng như ấn tượng nhất so với 4 khu vườn còn lại.

Năm khu vườn tiêu biểu như: Thiệu Phương, Ngự Viên, Cơ Hạ, Hậu Hồ, Trường Ninh – chiếm khoảng 1/4 diện tích Hoàng cung – không chỉ là nơi thưởng lãm mà còn là sân khấu trình diễn nghệ thuật đắp giả sơn, mặt nước, cây kiểng và kiến trúc cung đình tinh xảo.

Không kém phần ấn tượng, các lăng tẩm hoàng gia như Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức không đơn thuần là nơi an nghỉ của các vị vua mà còn là những kiệt tác kiến trúc cảnh quan độc đáo. Được thiết kế theo mô hình vườn sinh thái, mỗi lăng tẩm là sự kết hợp hoàn hảo giữa hồ nước rộng lớn, những gò đồi uốn lượn tự nhiên và các công trình kiến trúc cung đình uy nghiêm. Nhờ sự hòa quyện tinh tế này, không gian vốn dành cho tang lễ lại trở nên hữu tình, tĩnh tại và tràn đầy sức sống. Đây thực sự là một sự chuyển hóa giàu triết lý, biến nơi tưởng niệm thành chốn chiêm nghiệm, nơi con người và thiên nhiên cùng tìm thấy sự hài hòa tuyệt đối, mang đến một vẻ đẹp độc đáo và sâu sắc cho kinh đô Huế.

Đặc biệt, người Huế có hệ tiêu chí đánh giá cây kiểng rất đặc sắc:: Cổ – Kỳ – Nhã. Cổ là đánh giá tuổi cây, trông càng già lão càng quý. (Kỳ là đánh giá dáng vẻ của cây, càng kỳ lạ càng hiếm quý. Còn Nhã là đánh giá thần thái, phong cách của cây, càng trang nhã, quý phái càng quý. Cây kiểng mà đạt được cả 3 tiêu chí trên thì sẽ vô cùng quý giá, được người ta xem như đồ trân bảo. Nhưng ở Huế, ngoài 3 tiêu chí trên vẫn còn một tiêu chí khác rất quan trọng, đó là “Ý”. Ý ở đây là ý tưởng, ý thơ toát lên từ cây kiểng. Một chậu kiểng đạt đến đỉnh nghệ thuật phải hội tụ đủ cả 4 yếu tố: Cổ -Kỳ -Nhã -Ý.) Có lẽ chỉ có tại Huế, xứ sở mà mỗi người dân bẩm sinh đã là một nhà thơ thì mới có thêm tiêu chí này. Chính điều đó khiến cây kiểng xứ Huế vừa là tác phẩm nghệ thuật, vừa là phương tiện truyền tải tinh thần văn hóa Huế.

Du lịch sinh vật cảnh – xu hướng mới giữa đất cố đô

Trong bối cảnh du lịch xanh, du lịch trải nghiệm lên ngôi, sinh vật cảnh Huế đang mở ra hướng đi mới. Nhiều mô hình nhà vườn – vườn cảnh như Vườn An Hiên, Vườn Tịnh Tâm, Nhà vườn Lương Quán đã trở thành điểm đến hấp dẫn. Du khách đến đây không chỉ tham quan, mà còn tìm thấy không gian sống thiền tịnh, nhẹ nhàng với giò lan rủ, thế bonsai trầm mặc, ao cá vàng, tiếng chim hót líu lo...

Không gian ấy không chỉ để ngắm nhìn, mà còn để cảm, để sống chậm, để tái tạo năng lượng giữa thời đại ồn ào. Đây chính là thế mạnh để Huế phát triển mô hình du lịch sinh vật cảnh kết hợp nghỉ dưỡng văn hóa, tạo nên nét riêng biệt trên bản đồ du lịch Việt Nam.

Sinh vật cảnh ở Huế từng có thời kỳ rực rỡ, nhưng cũng đã trải qua giai đoạn mai một. Từ năm 2012 đến nay, cùng với các kỳ Festival Nghề truyền thống Huế, nghệ thuật cây kiểng đã trở lại mạnh mẽ. Vườn Thiệu Phương được phục hồi thành nơi trưng bày bonsai – phong lan từ ba miền, nối kết với Vườn Cơ Hạ – tạo thành không gian nghệ thuật sinh thái sống động.

Ông Nguyễn Mạnh Quỳnh, PCT kiêm Tổng thư ký Hội Sinh vật cảnh Việt Nam (áo trắng, thứ 3 từ trái sang) cùng các vị khách quý và ban tổ chức cắt băng khai mạc Festival Huế 2025, “Triển lãm cây kiểng, phong lan, đá cảnh ba miền và các hoạt động trình diễn, trải nghiệm sản phẩm làng nghề Huế, nghệ thuật thưởng trà, ẩm thực năm 2025”

Nhiều địa phương như Hương Thủy, Hương Trà đã chủ động phát triển các làng nghề cây cảnh, tổ chức sự kiện gắn với du lịch cộng đồng, mang lại sinh kế và niềm tự hào cho người dân. Đặc biệt, việc đưa sinh vật cảnh vào học đường cũng là một bước đi đáng quý, gieo mầm và truyền lửa cho thế hệ trẻ biết yêu cây, hiểu cây và gắn bó với thiên nhiên, là những người sẽ tiếp nối gìn giữ di sản quý giá này.

Dù sở hữu vẻ đẹp hiếm có, Huế vẫn còn khoảng 76 nhà vườn truyền thống đủ tiêu chuẩn song đang đối mặt với nhiều thách thức lớn: đô thị hóa nhanh chóng, biến đổi khí hậu khắc nghiệt, và áp lực gia tăng dân số. Trước nguy cơ mai một của di sản, Huế đã triển khai chiến lược “sống cùng di sản, dùng di sản để bảo tồn di sản”. Chiến lược này khuyến khích chủ nhân nhà vườn mở không gian văn hóa, thư giãn, triển lãm phục vụ cộng đồng và du lịch, tạo nguồn thu để tái đầu tư vào việc trùng tu, bảo tồn.

Quảng trường Ngọ Môn trong Quần thể Di tích Cố đô Huế đã được sánh ngang hàng với các kỳ quan hàng ngàn năm tuổi của nhân loại trong danh mục Di sản Văn hóa thế giới của UNESCO, được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới ngày 11/12/1993.

Công tác bảo tồn sinh vật cảnh không thể tách rời khỏi bảo tồn đô thị sinh thái tổng thể, cần sự gắn kết chặt chẽ giữa sông Hương – núi Ngự – nhà vườn truyền thống – lăng tẩm. Đề xuất mô hình "đô thị phân tán – vệ tinh sinh thái" đang được nghiên cứu nhằm giảm áp lực lên khu trung tâm, đồng thời gìn giữ hệ sinh thái cảnh quan tự nhiên đặc trưng của Huế. Đây là hướng đi bền vững, tạo nên sự cân bằng giữa phát triển và bảo tồn.

Sinh vật cảnh, từ một thú chơi truyền thống, đang dần trở thành "ngôn ngữ văn hóa xanh" đặc trưng của Huế trong thời đại mới. Đó là nơi thiên nhiên, con người và nghệ thuật gặp nhau trong sự tinh tế và tĩnh tại, tạo nên một giá trị văn hóa độc đáo. Với định hướng đúng đắn và sự chung tay của cả cộng đồng, Huế hoàn toàn có thể trở thành trung tâm sinh vật cảnh tiêu biểu của miền Trung, góp phần định hình và nâng tầm thương hiệu “Huế – thành phố di sản sống động và thân thiện” trên bản đồ du lịch quốc tế.