Lễ giỗ Tổ Mẫu Nguyễn Thị Hay - Người có công chiêu dân, lập ấp

Lễ tế truyền thống được tổ chức trang nghiêm, thành kính nhằm tri ân Tổ mẫu Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay - Ảnh: Đức Thiện

Tham dự buổi lễ có đông đảo hậu duệ dòng họ Nguyễn Quý, đại diện các dòng họ cùng đoàn đại biểu và người dân Trung Hoàng, thôn Kim Trung, xã Phú Nghĩa, Hà Nội. Các nghi thức cẩn cáo, trống khai lễ, múa sư lân, dâng hương, dâng hoa được thực hiện trang trọng, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và truyền thống tri ân tiền nhân.

Từ vùng đất tiêu điều đến hành trình chiêu dân, lập ấp

Theo tư liệu được dòng họ Nguyễn Quý lưu giữ, Nguyễn Thị Hay, hiệu Khiết Trực, là á thất của quan Bồi tụng Nguyễn Quý Ân và con dâu của quan Tham tụng Nguyễn Quý Đức. Năm 1740, bà theo con trai là tướng quân Nguyễn Quý Thường về vùng Địa Hoàng, sau khi ông được triều đình ban đất làm ân lộc.

Chi cụ Đồng Thần họ Nguyễn Quý tổ chức Lễ giỗ húy nhật Tổ mẫu Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay - Ảnh: Đức Thiện

Khi đặt chân đến Địa Hoàng, trước cảnh làng xóm tiêu điều, người dân ly tán, Nguyễn Thị Hay cùng con trai tìm hiểu nguyên nhân và hoàn cảnh của người dân còn lại. Sau đó, bà cùng con trai xin triều đình xá tội cho những người dân có thể trở về quê cũ.

Được chấp thuận, bà dựng cờ chiêu dân, vận động người dân hồi cư, đồng thời đón thêm cư dân từ nhiều nơi về định cư. Tư liệu của dòng họ ghi lại, bà đã ban ruộng đất, cấp tiền và bảo hộ người dân, từng bước tạo điều kiện để cuộc sống ổn định, xóm làng được khôi phục.

Ông Lương Xuân Huy - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển (ngoài cùng bên trái), cùng các đại biểu dự buổi lễ - Ảnh: Đức Thiện ​​​​​​​

Những năm cuối đời, Nguyễn Thị Hay còn để lại phần ruộng hậu nhằm tạo nguồn thu cho việc thờ phụng. Sau khi bà qua đời, tướng quân Nguyễn Quý Thường cùng người dân an táng bà tại một khu gò giữa đồng của làng.

Từ những việc làm ấy, hình ảnh Nguyễn Thị Hay được lưu giữ trong ký ức cộng đồng như một người phụ nữ có vai trò quan trọng trong quá trình khôi phục cuộc sống và gây dựng cộng đồng dân cư tại vùng đất Địa Hoàng.

Dấu ấn được lưu giữ qua sắc phong và ký ức cộng đồng

Sau này, khi Nguyễn Quý Thường trở về Đại Mỗ và qua đời, con cháu dòng họ Nguyễn Quý không còn cư trú tại Địa Hoàng. Tuy nhiên, người dân nơi đây vẫn ghi nhớ công lao của hai mẹ con, lập cung miếu thờ và chăm nom phần mộ Nguyễn Thị Hay.

Lễ tế truyền thống được tổ chức trang nghiêm, thành kính - Ảnh: Đức Thiện ​​

Theo tư liệu dòng họ, nếu tại Đại Mỗ, bà được biết đến với vai trò phu nhân Đại vương, thì tại Địa Hoàng, người dân suy tôn Nguyễn Thị Hay là Đại vương, một cách gọi thể hiện sự ghi nhận đặc biệt đối với người có công với cộng đồng.

Một tư liệu đáng chú ý là bản dịch sắc phong ban vào năm Cảnh Hưng 13 (1752), hiện được hậu duệ dòng họ Nguyễn Quý lưu giữ và giới thiệu. Theo bản dịch do ông Cao Việt Anh, hiệu đính Mai Xuân Hải, Viện Nghiên cứu Hán Nôm thực hiện năm 2001, sắc phong ghi nhận Nguyễn Thị Hay là người thiếp của Tiền Hữu Ty Giảng Bồi Tụng, Thượng thư bộ Công, Thiếu bảo, Diễn Quận Công.

Bản sắc phong được ban vào năm Cảnh Hưng 13 (1752) - Ảnh: Đức Thiện ​​

Sắc phong đồng thời ghi nhận việc gia phong cho bà và khẳng định bà “xứng đáng được phong là Chánh Phu Nhân”. Sắc phong được ban ngày 24 tháng 7 năm Cảnh Hưng 13, tức năm 1752.

Đối với hậu duệ dòng họ Nguyễn Quý, sắc phong là một tư liệu có giá trị, góp thêm căn cứ để tìm hiểu về thân thế, vị thế của Nguyễn Thị Hay trong gia đình, dòng họ và xã hội đương thời.

Gìn giữ mạch nguồn ký ức

Tại lễ giỗ, đoàn đại biểu và người dân Trung Hoàng đã trở về Đại Mỗ dâng hương tưởng niệm. Đoàn do ông Lưu Công Mạnh, Bí thư Chi bộ thôn Kim Trung, làm trưởng đoàn, cùng các cụ trong Ban Chấp hành Chi hội Người cao tuổi và đội nữ dâng hương của làng Trung Hoàng.

Các đoàn làm lễ dâng hương tưởng niệm - Ảnh: Đức Thiện ​​

Phát biểu tại buổi lễ, ông Lưu Công Mạnh cho biết, sau gần 300 năm, truyền thống và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người dân Trung Hoàng đối với Tổ Mẫu Nguyễn Thị Hay vẫn được gìn giữ. Việc người dân Trung Hoàng trở về Đại Mỗ dâng hương cũng là dịp để các địa phương tiếp tục vun đắp tình cảm gắn bó với dòng họ Nguyễn Quý và tưởng nhớ công đức tiền nhân.

Ông Lưu Công Mạnh - Bí thư Chi bộ thôn Kim Trung - Ảnh: Đức Thiện ​​

Cùng với các nghi thức tưởng niệm, hậu duệ dòng họ Nguyễn Quý ôn lại truyền thống gia tộc, chia sẻ những câu chuyện về các bậc tiền nhân. Chương trình cũng trình chiếu phim tài liệu “Nguyễn Quý Danh Gia làng Thiên Mỗ - Từ mạch nguồn đến di sản”, góp phần giới thiệu hành trình hình thành, gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống của dòng họ.

Ông Nguyễn Quý Sản, hậu duệ đời thứ 14 dòng họ Nguyễn Quý - Ảnh: Đức Thiện ​​

Ông Nguyễn Quý Sản, hậu duệ đời thứ 14 dòng họ Nguyễn Quý làng Đại Mỗ, cho biết việc duy trì lễ giỗ là cách hậu thế tưởng nhớ công đức tiền nhân và gìn giữ đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Trong ký ức của hậu thế, Tổ Mẫu Nguyễn Thị Hay không chỉ được nhắc đến bởi vai trò trong gia đình, dòng họ mà còn bởi công lao chiêu dân, lập ấp, giúp người dân có nơi an cư.

Các đại biểu dâng hương tưởng niệm - Ảnh: Đức Thiện ​​

Gần ba thế kỷ đã trôi qua, những dấu tích của một thời mở đất có thể đã đổi thay theo thời gian, song câu chuyện về Nguyễn Thị Hay vẫn được lưu truyền qua nơi thờ tự, những câu đối ghi công đức, sắc phong và các nghi lễ tưởng niệm được duy trì qua nhiều thế hệ.

Lễ giỗ Tổ Mẫu Nguyễn Thị Hay vì thế không chỉ là một nghi lễ của dòng họ Nguyễn Quý, mà còn là dịp kết nối ký ức cộng đồng với hiện tại. Từ một câu chuyện về chiêu dân, lập ấp, giá trị được trao truyền hôm nay chính là sự trân trọng đối với những người đã góp phần dựng xây quê hương và vun đắp cuộc sống cho cộng đồng từ những ngày đầu khai lập.