Khoảng một thập kỷ trở lại đây, ngành dừa ghi nhận tốc độ tăng trưởng nhanh, trở thành điểm sáng của nông nghiệp nhiệt đới gắn với xuất khẩu giá trị cao. Theo bà Nguyễn Thị Kim Thanh, Chủ tịch Hiệp hội Dừa Việt Nam, năm 2012 kim ngạch xuất khẩu dừa của Việt Nam mới đạt hơn 100 nghìn USD, nhưng đến năm 2025 đã vượt mốc 1 tỷ USD.
Động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ các sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao như than gáo dừa, nước cốt dừa, dầu dừa, cơm dừa nạo sấy, mỹ phẩm, sản phẩm thủ công mỹ nghệ.
“Trên cây dừa, hầu như không có gì bị bỏ đi”, bà Thanh cho biết. Ngay cả gáo dừa – phụ phẩm từng bị xem là phế thải – khi được chế tác thành tranh nghệ thuật cũng có thể mang lại giá trị hàng trăm triệu đồng. Bên cạnh các sản phẩm hữu hình, ngành dừa còn sở hữu nhiều giá trị vô hình như ẩm thực dân gian, văn hóa bản địa, có thể khai thác thông qua du lịch như một hình thức “xuất khẩu tại chỗ”, góp phần tăng thu nhập cho người dân và lan tỏa thương hiệu dừa Việt Nam.
 |
Tuy nhiên, dưới góc nhìn khoa học, PGS.TS Nguyễn Phú Son, chuyên gia về chuỗi giá trị của Đại học Cần Thơ, cho rằng sự phát triển của ngành dừa Đồng bằng sông Cửu Long thời gian qua chủ yếu dựa vào nỗ lực nội tại của doanh nghiệp, trong khi chính sách hỗ trợ vẫn thiếu hướng dẫn cụ thể và cơ chế triển khai hiệu quả.
Theo ông Son, chuỗi giá trị dừa hiện đang đối mặt với hai nhóm rào cản chính là những hạn chế nội tại trong liên kết chuỗi và tác động từ bên ngoài, đặc biệt liên quan đến tài chính và nhận thức. Dù vậy, đây không phải là “ngõ cụt”. Vấn đề then chốt nằm ở thể chế và sự phối hợp giữa các chủ thể tham gia chuỗi. “Đã đến lúc các bên cần ngồi lại với nhau để phát triển bài bản, lâu dài, thay vì theo phong trào”, ông nhấn mạnh.
Ở góc độ địa phương, ông Lê Văn Đông, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long cho biết, sau sáp nhập, tỉnh hiện có hơn 120.000 ha dừa, chiếm trên 50% diện tích dừa cả nước. Theo định hướng phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2045, diện tích dừa của tỉnh sẽ đạt khoảng 132.000 ha, hình thành vùng nguyên liệu tập trung, quy mô lớn.
Ngành nông nghiệp Vĩnh Long xác định phát triển song song hai nhóm sản phẩm chủ lực gồm dừa uống nước và dừa công nghiệp (lấy dầu). Trọng tâm là chuẩn hóa giống, cải tạo các vườn dừa đã lão hóa tại vùng trồng truyền thống, đồng thời tái cơ cấu giống theo tín hiệu thị trường xuất khẩu, ưu tiên các giống được thị trường ưa chuộng như dừa Xiêm xanh, Xiêm đỏ.
Hiện dừa công nghiệp chiếm khoảng 101.000 ha, song nhiều diện tích đã già cỗi, năng suất thấp, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của nông dân và khả năng cung ứng nguyên liệu cho các nhà máy chế biến. Trước thực trạng này, tỉnh đang tham mưu ban hành đề án cải tạo vườn tạp, trồng mới vùng nguyên liệu gắn với quy trình canh tác xanh, giảm phát thải và đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu.
Các viện, trường và đội ngũ nhà khoa học được kỳ vọng đóng vai trò nòng cốt trong việc xây dựng sổ tay kỹ thuật canh tác thống nhất cho toàn chuỗi ngành hàng dừa.
Từ chiến lược quốc gia đến hành động địa phương, từ giá trị hữu hình đến giá trị văn hóa – du lịch, ngành dừa Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển mình thành ngành hàng hiện đại, xanh và bền vững, tương xứng với tiềm năng của một loại cây gần như không bỏ đi thứ gì.
