Trong những năm gần đây, One Health (Một sức khỏe) đã trở thành một trong những cách tiếp cận quan trọng nhằm ứng phó với các thách thức sức khỏe ngày càng phức tạp trên phạm vi toàn cầu. Sự xuất hiện ngày càng thường xuyên của các bệnh truyền lây từ động vật sang người, tình trạng kháng kháng sinh gia tăng, các sự cố an toàn thực phẩm, ô nhiễm môi trường và tác động của biến đổi khí hậu đang làm mờ dần ranh giới giữa các ngành y tế, nông nghiệp và môi trường.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm thế nào để các ngành phối hợp với nhau, mà sâu xa hơn là làm thế nào để xây dựng được một cơ chế quản trị đủ khả năng giải quyết các vấn đề liên ngành.
Qua trao đổi với các cơ quan của Ireland trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, sức khỏe động vật, kháng kháng sinh và One Health, điều đáng chú ý không nằm ở việc quốc gia này có thêm một cơ quan mới hay một mô hình tổ chức đặc biệt. Giá trị lớn nhất nằm ở cách Ireland thiết kế và vận hành các cơ chế điều phối nhằm bảo đảm các cơ quan khác nhau cùng hướng tới những mục tiêu chung dựa trên khoa học và bằng chứng.
 |
| Đoàn Bộ Nông nghiệp và Môi trường tại cơ quan An toàn thực phẩm Ai-len (fsai) |
1. Khi an toàn thực phẩm trở thành một phần của hệ sinh thái One Health
Một trong những điểm nổi bật của Ireland là cách tiếp cận an toàn thực phẩm không tách rời khỏi sức khỏe động vật, môi trường và sức khỏe cộng đồng.
Các chương trình giám sát quốc gia không chỉ tập trung vào thực phẩm mà còn bao gồm bệnh truyền lây giữa động vật và người, sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi, kháng kháng sinh, dư lượng thuốc thú y, độc tố sinh học trong thủy sản và các nguy cơ môi trường có liên quan đến sức khỏe.
Điều này phản ánh tư duy rằng các nguy cơ đối với sức khỏe con người thường không xuất hiện riêng lẻ trong từng lĩnh vực mà hình thành từ sự tương tác giữa con người, động vật, thực phẩm và môi trường.
Trong cách tiếp cận đó, an toàn thực phẩm không phải là toàn bộ One Health, nhưng là một trong những lĩnh vực thể hiện rõ nhất giá trị của One Health. Đây là nơi nhiều nguy cơ từ các lĩnh vực khác nhau cuối cùng hội tụ và tác động trực tiếp đến sức khỏe con người.
2. Quản lý nguy cơ thay vì quản lý sự cố
Một điểm đáng chú ý khác là việc quản lý được xây dựng trên nền tảng đánh giá nguy cơ và bằng chứng khoa học.
Tại Ireland, dữ liệu từ các hệ thống giám sát được sử dụng để xác định ưu tiên quản lý, xây dựng chương trình kiểm soát và phân bổ nguồn lực. Mục tiêu không phải là kiểm tra nhiều hơn mà là kiểm soát đúng những nguy cơ có khả năng tác động lớn nhất đến sức khỏe cộng đồng.
Cách tiếp cận này cũng được phản ánh trong hoạt động của Cơ quan An toàn thực phẩm Ireland (FSAI) và các cuộc kiểm toán của Tổng vụ Y tế và An toàn thực phẩm của Ủy ban châu Âu (DG SANTE). Thay vì chỉ tập trung vào từng cơ sở hoặc từng sản phẩm, trọng tâm được đặt vào việc đánh giá hiệu quả của toàn bộ hệ thống kiểm soát, từ khung pháp lý, cơ chế phối hợp, năng lực giám sát đến khả năng ứng phó với các nguy cơ mới nổi.
Điều này cho thấy một nguyên tắc quan trọng: an toàn thực phẩm hay sức khỏe cộng đồng không được bảo đảm bằng việc gia tăng các hoạt động kiểm tra đơn lẻ, mà bằng việc xây dựng được một hệ thống có khả năng nhận diện, đánh giá và quản lý nguy cơ một cách chủ động.
3. Bài học lớn nhất: Điều phối mà không cần tập trung quyền lực
Có lẽ điều đáng suy ngẫm nhất từ Ireland là cách vận hành cơ chế điều phối liên ngành trong lĩnh vực an toàn thực phẩm.
Tại Ireland, Cơ quan An toàn thực phẩm Ireland (FSAI) không trực tiếp thực hiện phần lớn hoạt động thanh tra, kiểm tra trên thực địa. Các nhiệm vụ này vẫn do các cơ quan chuyên ngành như Bộ Nông nghiệp, Thực phẩm và Biển (DAFM), Cơ quan Dịch vụ Y tế (HSE), Cơ quan Bảo vệ Nghề cá Biển (SFPA) và các cơ quan liên quan khác thực hiện theo chức năng quản lý nhà nước của mình.
Tuy nhiên, vai trò của FSAI không dừng lại ở việc kết nối các cơ quan này. Theo quy định pháp luật, FSAI là cơ quan chịu trách nhiệm điều phối và giám sát toàn bộ hệ thống an toàn thực phẩm quốc gia. Các cơ quan thực thi ký kết các thỏa thuận dịch vụ (service contracts) với FSAI, trong đó quy định rõ trách nhiệm, nhiệm vụ, cơ chế phối hợp, chế độ báo cáo và các yêu cầu về kết quả thực hiện.
Trên cơ sở đó, các cơ quan chuyên ngành chủ động xây dựng kế hoạch kiểm soát hằng năm hoặc giai đoạn (3 năm), xác định nhu cầu nguồn lực, trình Chính phủ bố trí ngân sách và tổ chức thực hiện trong phạm vi chức năng của mình. Kết quả thực hiện được báo cáo cho FSAI để tổng hợp, đánh giá và theo dõi ở cấp quốc gia.
 |
| Đoàn Bộ Nông nghiệp và Môi trường chụp ảnh lưu niệm cùng lãnh đạo Bộ Nông nghiệp, Thực phẩm và Biển Ai- len. |
FSAI không phân bổ ngân sách cho các cơ quan thực thi, nhưng có trách nhiệm giám sát việc thực hiện các chương trình kiểm soát chính thức, đánh giá hiệu quả hoạt động của các cơ quan liên quan và tiến hành các cuộc kiểm toán hệ thống nhằm bảo đảm các quy định được áp dụng thống nhất trên toàn quốc.
Điều đáng chú ý là quyền điều phối của FSAI không đến từ quyền quản lý hành chính trực tiếp đối với các cơ quan khác. Thay vào đó, quyền điều phối được xây dựng trên ba nền tảng: khung pháp lý rõ ràng, cơ chế trách nhiệm giải trình và hệ thống dữ liệu, bằng chứng khoa học phục vụ quản lý nguy cơ.
Nhờ đó, các cơ quan vẫn duy trì tính chủ động và chuyên môn riêng, trong khi toàn bộ hệ thống vẫn vận hành theo các mục tiêu và tiêu chuẩn chung. Đây là một mô hình "điều phối thông qua trách nhiệm giải trình" hơn là "điều phối thông qua mệnh lệnh hành chính".
Đây cũng là nguyên tắc đang được Ireland áp dụng trong triển khai One Health thông qua cơ chế điều phối liên ngành giữa các lĩnh vực y tế, nông nghiệp và môi trường.
4. Hàm ý đối với Việt Nam
Việt Nam đã có nhiều bước tiến quan trọng trong thúc đẩy One Health: Có kế hoạch hành động quốc gia One Health sớm nhất trong khu vực và quốc tế (2016); cơ chế Đối tác One Health với sự đồng chủ trì của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Y tế đã được duy trì trong nhiều năm; cách tiếp cận One Health cũng đã được ghi nhận trong Luật Phòng bệnh mới được ban hành. Những kết quả này cho thấy Việt Nam đã vượt qua giai đoạn hình thành nhận thức và xây dựng khuôn khổ hợp tác ban đầu.
Trong bối cảnh đó, bài học từ Ireland không phải là việc thành lập thêm một cơ quan mới hay xây dựng thêm một cơ chế điều phối mới. Vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để các cơ chế hiện có vận hành hiệu quả hơn, tạo ra tác động rõ nét hơn đối với quá trình hoạch định và thực thi chính sách.
Từ góc độ này, một số định hướng có thể được quan tâm trong giai đoạn tới.
Trước hết, cần tiếp tục tăng cường vai trò điều phối của cơ chế One Health hiện có theo hướng hỗ trợ nhiều hơn cho việc xác định ưu tiên liên ngành, tổng hợp thông tin và theo dõi kết quả thực hiện các mục tiêu One Health quốc gia.
Thứ hai, cần thúc đẩy mạnh hơn việc chia sẻ dữ liệu và xây dựng các hệ thống giám sát tích hợp giữa các lĩnh vực y tế, thú y, an toàn thực phẩm và môi trường. Đây là nền tảng quan trọng để đánh giá nguy cơ và hỗ trợ quá trình ra quyết định dựa trên bằng chứng.
Thứ ba, có thể nghiên cứu phát triển các cơ chế theo dõi, đánh giá và báo cáo One Health thường niên nhằm phản ánh toàn diện hơn các kết quả đạt được trong các lĩnh vực ưu tiên như bệnh truyền lây giữa động vật và người, kháng kháng sinh, an toàn thực phẩm và các nguy cơ sức khỏe mới nổi.
Quan trọng hơn cả là thúc đẩy tư duy quản trị liên ngành dựa trên mục tiêu chung, trách nhiệm chung và kết quả chung.
Kinh nghiệm từ Ireland cho thấy One Health không chỉ là một khuôn khổ hợp tác kỹ thuật. Đó là một cách tiếp cận quản trị giúp các cơ quan khác nhau cùng hành động dựa trên khoa học, dữ liệu và trách nhiệm giải trình để giải quyết những thách thức sức khỏe ngày càng phức tạp.
Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển bền vững, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và nâng cao năng lực ứng phó với các nguy cơ mới nổi, đây có thể là một trong những bài học có giá trị tham khảo quan trọng cho giai đoạn phát triển tiếp theo của One Health tại Việt Nam.
Ireland ngày 17/6/2026
