Công ước CITES và những điều nông dân Việt cần biết để tránh vi phạm pháp luật

Hiện nay, tại nhiều vùng nông thôn, không ít bà con vẫn còn mơ hồ hoặc chưa từng nghe đến Công ước CITES – một hiệp định quốc tế quan trọng liên quan đến việc buôn bán các loài động, thực vật hoang dã quý hiếm. Sự thiếu hiểu biết này không chỉ khiến người dân dễ vướng vào sai phạm mà còn vô tình tiếp tay cho hoạt động mua bán, nuôi nhốt trái phép các loài đang có nguy cơ tuyệt chủng. Trong bối cảnh Việt Nam là quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao, đồng thời cũng là thành viên chính thức của Công ước CITES từ năm 1994, việc trang bị kiến thức cơ bản về công ước này là vô cùng cần thiết đối với người dân, đặc biệt là các hộ nông dân sống gần rừng, làm nghề buôn bán, chăn nuôi hoặc khai thác tài nguyên tự nhiên.

Công ước CITES, tên đầy đủ là “Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp”, được xây dựng nhằm kiểm soát chặt chẽ hoạt động trao đổi, vận chuyển và thương mại mẫu vật các loài hoang dã giữa các quốc gia.

Công ước CITES, tên đầy đủ là “Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp”, được xây dựng nhằm kiểm soát chặt chẽ hoạt động trao đổi, vận chuyển và thương mại mẫu vật các loài hoang dã giữa các quốc gia. Mục tiêu chính là đảm bảo rằng những hoạt động đó không làm suy giảm hay tuyệt chủng các loài trong tự nhiên. Công ước phân chia hơn 34.000 loài động và thực vật thành ba nhóm theo mức độ đe dọa, trong đó nhóm nghiêm cấm tuyệt đối mọi hình thức buôn bán trừ trường hợp đặc biệt, nhóm được phép buôn bán có điều kiện, và nhóm yêu cầu quốc gia thành viên phối hợp kiểm soát. Điều này đồng nghĩa với việc người dân khi nuôi, mua bán hoặc vận chuyển các loài nằm trong danh sách nói trên đều phải có giấy phép rõ ràng từ cơ quan có thẩm quyền, nếu không sẽ bị xử lý theo pháp luật.

Tại Việt Nam, sau khi tham gia Công ước CITES, Nhà nước đã ban hành nhiều luật và nghị định để đảm bảo thực thi nghiêm túc cam kết quốc tế. Tiêu biểu có thể kể đến Luật Lâm nghiệp năm 2017 và Luật Đa dạng sinh học năm 2008 (sửa đổi 2018), trong đó quy định rõ các hành vi bị cấm như săn bắt, nuôi nhốt, giết hại, buôn bán, tàng trữ trái phép động vật hoang dã, đặc biệt là các loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm. Ngoài ra, Nghị định số 06/2019/NĐ-CP được xem là văn bản pháp lý quan trọng, hướng dẫn cụ thể cách quản lý, cấp phép, giám sát và xử lý vi phạm đối với mẫu vật động thực vật thuộc Công ước CITES. Theo quy định hiện hành, danh mục loài cần bảo vệ được cập nhật định kỳ 5 năm/lần, người dân cần thường xuyên theo dõi để tránh vô tình vi phạm.

Đáng chú ý, vi phạm các quy định liên quan đến động vật hoang dã có thể bị xử lý hình sự với mức án nặng. Cụ thể, theo Bộ luật Hình sự năm 2015, hành vi săn bắt, vận chuyển, tàng trữ hoặc buôn bán động vật thuộc danh mục cấm có thể bị phạt tù từ 5 đến 15 năm, tùy mức độ và tính chất vi phạm. Các trường hợp nhẹ hơn cũng sẽ bị xử phạt hành chính theo các nghị định như Nghị định 35/2019/NĐ-CP hoặc Nghị định 64/2018/NĐ-CP. Ngoài tiền phạt, tang vật vi phạm sẽ bị tịch thu và xử lý theo đúng quy định. Các cá thể động vật bị bắt giữ sẽ được chuyển về cơ sở bảo tồn, chăm sóc hoặc thả lại môi trường tự nhiên nếu đủ điều kiện.

Trong thực tế, không ít hộ dân vô tình nuôi hoặc mua bán các loài nằm trong danh mục bị kiểm soát mà không biết. Có người cho rằng mình chỉ nuôi làm cảnh, làm thuốc hoặc mua về để phóng sinh, nhưng nếu không có giấy phép, những hành vi này vẫn bị xem là vi phạm. Do đó, điều quan trọng là bà con phải tìm hiểu kỹ thông tin pháp luật, đặc biệt là danh mục các loài động, thực vật quý hiếm, tuyệt đối không nuôi hoặc kinh doanh các loài không rõ nguồn gốc hoặc nằm trong Phụ lục của CITES cần chú ý:

Công ước CITES là cụm từ viết tắt của Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, dịch sang tiếng việt có nghĩa là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp, hay còn được biết tới với cái tên công ước Washington. Đây là một hiệp ước đa phương được thông qua năm 1963 trong cuộc họp của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Công ước CITES được ký kết năm 1973 và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/1975.

Công ước gồm 25 điều, quy định về các nguyên tắc cơ bản, quy chế buôn bán mẫu vật, giấy phép và chứng chỉ, những biện pháp quốc gia và quốc tế để thực thi Công ước, ký kết, gia nhập Công ước, hội nghị của các nước thành viên… Mục tiêu của Công ước CITES là nhằm đảm bảo rằng việc buôn bán quốc tế các loài động vật và thực vật hoang dã không đe dọa đến sự sống còn của các loài này trong tự nhiên. Công ước gồm nhiều cấp độ khác nhau để bảo vệ hơn 34.000 loài động và thực vật.

Các nước thành viên trong Công ước thực hiện việc cấm buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã đang có nguy cơ tuyệt chủng. Gần 5 nghìn loài động vật và 29 nghìn loài thực vật được đưa vào danh sách cần được bảo vệ. Các loài này được liệt kê theo 3 Phụ lục theo Điều 2 của Công ước:

– Phụ lục I: Bao gồm những loài bị đe dọa tuyệt diệt do hoặc có thể do buôn bán. Việc buôn mẫu vật của những loài này phải tuân theo những quy chế nghiêm ngặt để không tiếp tục đe doạ sự tồn tại của chúng và chỉ có thể thực hiện được trong những trường hợp ngoại lệ.

Cụ thể gồm 1.200 loài đang bị đe doạ tuyệt chủng và có thể bị ảnh hưởng do thương mại. Việc buôn bán các loài này được cho là phi pháp. Trường hợp không mang tính thương mại thì cần phải có giấy phép xuất nhập khẩu. Các loài động vật phổ biến được liệt kê trong Phụ lục I gồm: Tất cả các loài tê giác; gấu trúc đỏ; khỉ đột phía Tây; tinh tinh (Pan spp.); báo hoa mai; báo đốm; báo săn; voi châu Á; hổ (Panthera tigris); sư tử châu Á; một số quần thể của voi đồng cỏ châu Phi; cá cúi và lợn biển (Sirenia).

– Phụ lục II: Bao gồm (i) tất cả những loài mặc dù hiện chưa bị đe doạ tuyệt diệt nhưng có thể dẫn đến đó nếu việc buôn bán những mẫu vật của những loài đó không tuân theo những quy chế nghiêm ngặt nhằm tránh việc sử dụng không phù hợp với sự tồn tại của chúng; (ii) những loài khác cũng phải tuân theo quy chế để cho việc buôn bán mẫu vật của một số loài có liên quan đến mục (i) có thể phải được kiểm soát hữu hiệu.

Cụ thể gồm khoảng 21.000 loài chưa bị đe doạ tuyệt chủng, nhưng có nguy cơ tuyệt chúng nếu tình trạng thương mại quá mức, không được kiểm soát. Các loài trong Phụ lục II vẫn được buôn bán nhưng cần có giấy phép xuất nhập khẩu. Một số loài được liệt kê trong Phụ lục II như: Cá mập trắng lớn; gấu đen bắc mỹ; ngựa vằn hoang hartman; vẹt xám châu Phi; cự đà xanh; bẹ hồng; thằn lằn Varanus mertensi; nhạc ngựa và guaiacum officinale.

– Phụ lục III: Gồm khoảng 170 loài được các nước thành viên yêu cầu Cites hỗ trợ kiểm soát việc buôn bán các loài này. Ví dụ như lười hai ngón của Costa Rica; cầy hương châu Phi của Botswana; rùa cá sấu của Hoa Kỳ.

Các loài động thực vật ghi trong Phụ lục I và II của CITES có thể được bổ sung hoặc chuyển dịch do thỏa thuận của các nước thành viên tại Hội nghị toàn thể thành viên hoặc bỏ phiếu gửi qua bưu điện trong thời gian giữa 2 kỳ hội nghị (Điều 15 của Công ước).

Theo quy định tại Điều 11 của Công ước, Hội nghị các nước thành viên được tổ chức định kỳ 2 năm/lần. Tuy nhiên, gần đây, các Hội nghị thường được tổ chức theo định kỳ 3 năm/lần. Tại Hội nghị các nước thành viên Công ước CITES gần đây nhất diễn ra tại Thụy Sỹ với sự tham dự của CITES Việt Nam, các quốc gia đã đồng thuận đưa hươu cao cổ vào Phụ lục II của Công ước CITES. Cũng tại Hội nghị này, ba đề xuất của Việt Nam đề nghị đưa 3 loài rùa từ Phụ lục II lên Phụ lục I gồm: Rùa hộp Việt Nam (tên khoa học là Coura picturata), rùa Trung Bộ (tên khoa học là Mauremys annamensis) và rùa hộp bua-rê (tên khác là rùa hộp trán vàng – Coura bourreti) nhận được đồng thuận cao từ tất cả các nước thành viên.(1)

Khi phát hiện động vật lạ, bị thương hoặc bị người khác buôn bán trái phép, nên báo ngay cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan kiểm lâm để được hướng dẫn xử lý đúng pháp luật.

Trong thời đại hội nhập và phát triển bền vững, bảo vệ động vật hoang dã không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là nghĩa vụ của mỗi công dân. Người nông dân hôm nay, bên cạnh việc chăm lo sản xuất, cũng cần chủ động cập nhật kiến thức pháp luật, tránh để những hành vi thiếu hiểu biết trở thành sai phạm đáng tiếc. Hiểu luật để không phạm luật, đó cũng là cách để chúng ta cùng nhau gìn giữ sự sống cho thiên nhiên và tạo dựng môi trường phát triển bền vững cho thế hệ mai sau.

Để tìm hiểu rõ hơn về Công ước về thương mại quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (Công ước CITES), tải tại đây

(1). https://tapchitoaan.vn/cong-uoc-ve-buon-ban-quoc-te-cac-loai-dong-thuc-vat-hoang-da-nguy-cap-va-cac-quy-dinh-cua-phap-luat-viet-nam-co-lien-quan