 |
| Tập kết, kiểm tra cua trước khi thả giống. |
Từ mô hình thả 80.000 con cua biển giống tại rừng ngập mặn Hải Đông 2 và Hải Đông 3, phường Móng Cái 3, Quảng Ninh đang có thêm một hướng tiếp cận đáng chú ý: biến giá trị sinh thái của rừng thành giá trị sinh kế cho cộng đồng, nhưng không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng. Nếu được tổ chức bài bản, nuôi cua trong rừng ngập mặn có thể phát triển từ một mô hình khuyến nông thành một hướng sản xuất đặc trưng của vùng ven biển.
Từ một mô hình thí điểm đến câu chuyện lớn hơn
Ngày 28/8, Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, phát triển rừng Quảng Ninh phối hợp triển khai thả 80.000 con cua biển giống, kích cỡ 3-4 cm tại khu vực rừng ngập mặn Hải Đông 2 và Hải Đông 3, với sự tham gia của 12 hộ dân.
Điều đáng chú ý ở mô hình không nằm ở số lượng con giống được thả, mà ở cách tiếp cận: không mở rộng sản xuất bằng cách thu hẹp không gian rừng, mà khai thác hợp lý những giá trị mà hệ sinh thái rừng đang tạo ra.
Đây cũng là hướng phát triển phù hợp với chức năng của Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, phát triển rừng Quảng Ninh - đơn vị vừa chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, xây dựng mô hình sản xuất, vừa thực hiện nhiệm vụ quản lý, bảo vệ và phát triển rừng. Trong định hướng hoạt động mới, Trung tâm xác định phát triển sinh kế dưới tán rừng, kết hợp bảo vệ tài nguyên, môi trường và phát huy giá trị của hệ sinh thái là một trong những hướng cần được quan tâm.
Với cách nhìn đó, con cua không chỉ là một đối tượng nuôi. Cua trở thành một mắt xích trong bài toán lớn hơn: làm thế nào để người dân có thu nhập từ rừng nhưng chính thu nhập đó lại trở thành động lực để họ giữ rừng?
Rừng ngập mặn có thể tạo ra nhiều hơn một giá trị
 |
| Kiểm tra kích cỡ cua trước khi thả. |
Trong nhiều năm, rừng ngập mặn chủ yếu được nhìn nhận từ chức năng phòng hộ, bảo vệ bờ biển, giảm tác động của sóng, gió, triều cường và bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, dưới góc độ kinh tế sinh thái, đây còn là một “hạ tầng tự nhiên” có khả năng cung cấp môi trường sống và nguồn thức ăn cho nhiều loài thủy sản.
Cua biển là một trong những đối tượng phù hợp với điều kiện đó.
Nếu mật độ nuôi, phương thức khai thác và các yếu tố môi trường được kiểm soát, người dân có thể tận dụng không gian mặt nước, bãi triều và hệ sinh thái dưới tán rừng mà không nhất thiết phải chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng. Bài toán đặt ra vì thế không phải là nuôi được bao nhiêu cua trên một diện tích, mà là nuôi ở mức nào để vừa có hiệu quả kinh tế, vừa duy trì được sức khỏe của hệ sinh thái. Đây chính là ranh giới giữa nuôi thủy sản thông thường và phát triển thủy sản sinh thái.
Mô hình tại Móng Cái 3 đang tạo ra dữ liệu thực địa đầu tiên để trả lời câu hỏi đó. Tỷ lệ sống, tốc độ tăng trưởng, năng suất, hiệu quả kinh tế, diễn biến môi trường và tác động đến hệ sinh thái rừng sẽ là những chỉ số quan trọng để Trung tâm đánh giá khả năng mở rộng mô hình. Đây là cơ sở để hoàn thiện quy trình kỹ thuật trước khi xem xét nhân rộng.
Không chỉ mở rộng diện tích, mà phải nâng cấp giá trị
 |
| Vận chuyển cua đến địa điểm thả. |
Nếu kết quả mô hình khả quan, hướng đi tiếp theo không nên đơn giản là “thả thêm cua”.
Quảng Ninh cần tiến tới quy hoạch, phân vùng và xác định sức tải sinh thái của từng khu vực rừng ngập mặn; từ đó xây dựng quy trình nuôi phù hợp với từng điều kiện cụ thể. Những nơi có điều kiện thuận lợi có thể phát triển nuôi cua biển; những khu vực khác có thể nghiên cứu kết hợp cua với các đối tượng thủy sản phù hợp, tạo thành hệ thống nuôi đa dạng nhưng không làm mất cân bằng sinh thái.
Vai trò của khuyến nông ở giai đoạn này cũng cần thay đổi.
Không chỉ dừng ở việc hướng dẫn người dân thả giống và chăm sóc, Trung tâm có thể trở thành đầu mối kết nối khoa học - kỹ thuật - người dân - doanh nghiệp - thị trường, xây dựng các mô hình trình diễn, theo dõi dữ liệu sản xuất, chuẩn hóa quy trình và chuyển giao cho cộng đồng.
Đây cũng là hướng phù hợp với yêu cầu đổi mới hoạt động khuyến nông trong giai đoạn hiện nay, khi khuyến nông ngày càng phải đóng vai trò kết nối tri thức, công nghệ, thị trường và cộng đồng thay vì chỉ chuyển giao một quy trình kỹ thuật đơn lẻ.
Có thể hình thành vùng cua sinh thái ven biển
 |
| Thả giống. |
Một khi quy trình được hoàn thiện, tiềm năng lớn hơn nằm ở việc hình thành vùng sản xuất cua sinh thái gắn với rừng ngập mặn.
Từ một số hộ dân ban đầu, có thể hình thành các tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc nhóm hộ cùng quản lý vùng nuôi; áp dụng chung quy trình kỹ thuật, thống nhất thời vụ, con giống, quản lý môi trường và thu hoạch. Khi quy mô sản xuất đủ lớn, doanh nghiệp có thể tham gia vào khâu bao tiêu, sơ chế, chế biến và phát triển thị trường.
Đến lúc đó, giá trị của con cua không chỉ nằm ở sản phẩm tươi sống.
Cua được nuôi trong môi trường rừng ngập mặn, theo quy trình kiểm soát tốt, có thể hướng tới các tiêu chuẩn sản xuất phù hợp với thị trường, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu gắn với địa danh Quảng Ninh. Xa hơn, có thể nghiên cứu kết nối sản phẩm với hệ thống OCOP, du lịch trải nghiệm và các chuỗi tiêu thụ thực phẩm xanh, qua đó gia tăng giá trị thay vì chỉ bán nguyên liệu.
Đây là điểm rất quan trọng. Một vùng nuôi có thể tạo ra sản lượng; nhưng một chuỗi giá trị mới tạo ra sự phát triển bền vững.
Công nghệ sẽ là chìa khóa để mở rộng
Khi diện tích và số hộ tham gia tăng lên, quản lý theo phương thức truyền thống sẽ khó bảo đảm đồng đều chất lượng. Đây là lúc công nghệ số có thể được đưa vào mô hình.
Có thể từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu vùng nuôi; số hóa vị trí các khu vực rừng và vùng nuôi; theo dõi các chỉ tiêu môi trường nước; ghi nhận lịch thả giống, mật độ, sinh trưởng và sản lượng; truy xuất nguồn gốc từng khu vực sản xuất.
Với định hướng ứng dụng công nghệ số trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng mà Trung tâm đang triển khai, việc kết nối dữ liệu quản lý rừng với dữ liệu sản xuất thủy sản dưới tán rừng sẽ mở ra một phương thức quản lý mới: quản lý đồng thời tài nguyên rừng, môi trường và sinh kế trên cùng một không gian sinh thái.
Khi dữ liệu được tích lũy đủ lớn, các công cụ phân tích có thể hỗ trợ xác định khu vực phù hợp, cảnh báo biến động môi trường, đánh giá hiệu quả từng mô hình và giúp người dân đưa ra quyết định sản xuất chính xác hơn.
Giữ rừng phải trở thành một phần của giá trị sản phẩm
Điều kiện tiên quyết để mở rộng nuôi cua trong rừng ngập mặn là không được biến mô hình sinh thái thành một hình thức khai thác mới gây áp lực lên rừng.
Mọi hoạt động mở rộng phải tuân thủ các quy định về quản lý, bảo vệ và sử dụng rừng; không làm suy giảm diện tích, chất lượng và khả năng tái sinh của hệ sinh thái ngập mặn. Mật độ nuôi, phương thức chăm sóc, sử dụng thức ăn, vật tư và việc thu hoạch phải được kiểm soát theo hướng giảm thiểu tác động môi trường.
Ở chiều ngược lại, cần xây dựng cơ chế để người dân thực sự được hưởng lợi từ việc giữ rừng.
Khi một hộ dân hiểu rằng rừng khỏe thì cua phát triển tốt, nguồn thu ổn định và giá trị sản phẩm cao hơn, việc bảo vệ cây rừng, giữ môi trường nước, không xả thải và không khai thác tận diệt nguồn lợi thủy sản sẽ trở thành nhu cầu tự thân.
Đó chính là nền tảng của mô hình “rừng khỏe - biển khỏe - sinh kế khỏe”.
Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, phát triển rừng Quảng Ninh đang quản lý hơn 63.600 ha rừng và đất rừng, trong đó có 6.372 ha rừng ngập mặn. Diện tích lớn rừng phòng hộ, rừng đặc dụng trải rộng trên nhiều địa bàn. Công tác quản lý, bảo vệ rừng được xác định gắn với phục hồi hệ sinh thái và phát huy các giá trị của rừng theo hướng bền vững.
Trong bối cảnh đó, những mô hình sinh kế phù hợp với hệ sinh thái, trong đó có nuôi cua dưới tán rừng ngập mặn, có thể trở thành một hướng đi quan trọng để biến yêu cầu bảo vệ rừng thành cơ hội phát triển kinh tế cho cộng đồng.
Từ con cua hôm nay đến một mô hình kinh tế sinh thái ngày mai
 |
| Khu vực quây đăng chắn để thả cua. |
80.000 con cua được thả xuống rừng ngập mặn Móng Cái 3 ngày 28/8 mới chỉ là bước khởi đầu. Giá trị lớn hơn của mô hình nằm ở những gì có thể được tạo dựng sau đó: một quy trình kỹ thuật hoàn chỉnh; một vùng sản xuất phù hợp; những hộ dân có kỹ năng; những tổ chức cộng đồng cùng quản lý; doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị; sản phẩm có truy xuất nguồn gốc; và trên hết là một hệ sinh thái rừng được bảo vệ tốt hơn.
Nếu chứng minh được hiệu quả về kinh tế, xã hội và môi trường, mô hình có thể được nghiên cứu mở rộng tới những khu vực rừng ngập mặn có điều kiện tương đồng của Quảng Ninh. Khi đó, nuôi cua không còn chỉ là câu chuyện của một vài hộ dân ở Móng Cái 3, mà có thể trở thành một cấu phần của kinh tế sinh thái ven biển, góp phần đa dạng hóa sinh kế, nâng cao giá trị tài nguyên rừng và tạo ra sản phẩm thủy sản có bản sắc.
Định hướng ấy cũng đặt ra một yêu cầu mới đối với công tác khuyến nông: không chỉ đưa một con giống xuống nước, mà phải kiến tạo cả một hệ sinh thái phát triển quanh con giống đó.
Từ rừng ngập mặn, từ sinh kế của người dân và từ những mô hình thực tiễn ở cơ sở, Quảng Ninh có cơ sở để từng bước hình thành một cách tiếp cận mới: bảo vệ rừng không đối lập với phát triển kinh tế; ngược lại, nếu biết khai thác đúng cách, chính giá trị của rừng có thể trở thành nền tảng cho sinh kế xanh và tăng trưởng bền vững./.
