Tuy nhiên, phía sau những lợi ích về bảo tồn và phát triển du lịch, không ít cộng đồng địa phương đang phải đối mặt với những hệ lụy khó lường. Tại một ngôi làng nhỏ ở Slovakia, nhiều cư dân thậm chí mong muốn từ bỏ danh hiệu này để tìm lại cuộc sống bình yên.
 |
| Những căn nhà tại làng Vlkolínec, miền Trung Slovakia. Ảnh: UNESCO. |
Nằm giữa những ngọn núi ở miền trung Slovakia, Vlkolínec là một trong những ngôi làng dân gian được bảo tồn nguyên vẹn nhất châu Âu. Chỉ khoảng 20 người sinh sống trong 45 ngôi nhà gỗ nhiều màu sắc có tuổi đời hàng trăm năm, bao quanh một tháp chuông từ thế kỷ XVIII. Năm 1993, UNESCO công nhận Vlkolínec là Di sản Thế giới nhờ những giá trị kiến trúc và văn hóa đặc sắc.
Từ đó đến nay, ngôi làng trở thành điểm đến nổi tiếng, thu hút hơn 100.000 lượt khách mỗi năm. Nhưng đối với nhiều cư dân, lượng khách ngày càng đông đã khiến cuộc sống thường nhật bị đảo lộn.
Ông Anton Sabucha, 67 tuổi, một người dân địa phương, thẳng thắn bày tỏ: “Chúng tôi sẽ sống tốt hơn nếu UNESCO gạch tên ngôi làng này ra khỏi Danh mục Di sản Thế giới. Do các quy định nghiêm ngặt, chúng tôi không thể nuôi thú cưng hay trồng trọt thoải mái như trước nữa”.
Theo người dân, vấn đề lớn nhất nằm ở việc nhiều du khách coi cả ngôi làng như một bảo tàng ngoài trời. Sau khi mua vé tham quan, không ít người tự ý bước vào sân vườn, chụp ảnh trước cửa nhà, thậm chí đi thẳng vào không gian sinh hoạt của cư dân mà không xin phép.
Để bảo vệ quyền riêng tư, nhiều gia đình đã phải dựng hàng rào, lắp cổng sắt và treo các biển báo như “Đất tư nhân, cấm vào” hay “Cấm chụp ảnh”. Tuy nhiên, những biện pháp này vẫn chưa thể ngăn chặn hoàn toàn tình trạng xâm phạm không gian sống của người dân.
Không phải ai ở Vlkolínec cũng muốn từ bỏ danh hiệu UNESCO. Hội đồng du lịch địa phương cho biết phần lớn cư dân vẫn nhìn nhận đây là cơ hội quan trọng để bảo tồn di sản và phát triển kinh tế.
 |
| Nhờ kiến trúc độc đáo và tình trạng bảo tồn gần như nguyên vẹn, Vlkolínec được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 1993. Kể từ đó, ngôi làng đón hơn 100.000 lượt khách mỗi năm. |
Theo đại diện ngành du lịch khu vực, nguồn kinh phí từ danh hiệu Di sản Thế giới đã góp phần bảo tồn các công trình kiến trúc gỗ truyền thống, phục hồi nhiều di tích lịch sử và duy trì hoạt động của Nhà UNESCO cùng trung tâm thông tin du lịch tại làng.
Chính quyền thành phố Ruzomberok cũng triển khai nhiều chương trình hỗ trợ tài chính cho người dân trong việc bảo trì nhà cửa, đồng thời áp dụng các khoản trợ cấp và ưu đãi thuế nhằm giảm bớt áp lực từ hoạt động du lịch. Giai đoạn 2022–2031, địa phương đang thực hiện kế hoạch dài hạn nhằm nâng cấp cơ sở hạ tầng và bảo tồn kiến trúc dân gian của khu vực.
Từ góc nhìn của du khách, nhiều người cho rằng du lịch vẫn là giải pháp tốt nhất để duy trì sức sống cho các di sản. Bà Hels Dainty, một du khách đến thăm Vlkolínec vào cuối năm 2025, nhận xét: “Mọi người nên đến đây vào mùa thấp điểm, tôn trọng sự riêng tư của cư dân và ủng hộ các cửa hàng địa phương. Theo tôi, việc trở thành điểm du lịch là cách tốt nhất để một nơi được bảo tồn thay vì dần trở thành một ngôi làng bỏ hoang”.
Câu chuyện của Vlkolínec không phải là trường hợp duy nhất làm dấy lên tranh luận về mối quan hệ giữa bảo tồn di sản và quyền lợi cộng đồng địa phương.
Cách đó hơn 7.000 km, tại Tanzania, Liên minh Đoàn kết Quốc tế Maasai cũng đang kêu gọi UNESCO xem xét lại tình trạng của Khu bảo tồn Ngorongoro. Đây là nơi sinh sống lâu đời của cộng đồng người Maasai, nhưng các chính sách bảo tồn quốc tế đang bị chỉ trích vì làm suy giảm quyền sử dụng đất truyền thống của người dân bản địa.
 |
| Khu bảo tồn Ngorongoro. Ảnh: tripadvisor |
Năm 2022, chính quyền Tanzania đề xuất di dời khoảng 73.000 người Maasai khỏi khu vực Ngorongoro để phục vụ công tác bảo tồn và phát triển du lịch sinh thái cao cấp. Kế hoạch này đã dẫn tới nhiều cuộc biểu tình và các vụ đụng độ gây tranh cãi.
Những trường hợp như Vlkolínec hay Ngorongoro đặt ra câu hỏi lớn về việc điều gì sẽ xảy ra khi lợi ích của cộng đồng địa phương xung đột với mục tiêu bảo tồn những địa điểm được coi là có giá trị đối với toàn nhân loại.
Kể từ khi ghi danh 12 địa điểm đầu tiên vào năm 1978, UNESCO hiện đã công nhận 1.248 Di sản Thế giới tại 170 quốc gia. Danh hiệu này giúp nhiều địa điểm tiếp cận nguồn lực quốc tế để bảo tồn, như hệ thống rạn san hô Belize hay quần thể Angkor Wat sau nhiều năm bị chiến tranh tàn phá.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng việc được UNESCO công nhận gần như luôn kéo theo sự gia tăng mạnh về lượng khách du lịch.
Nhà nghiên cứu du lịch văn hóa Greg Richards ví danh hiệu UNESCO giống như một “ngôi sao vàng” trong các cẩm nang du lịch toàn cầu. Theo ông, lượng khách tăng đột biến là hệ quả hoàn toàn có thể dự đoán trước.
 |
| Một trong nhiều kênh đào của Venice. |
Tại Venice (Italy), du lịch quá tải đã khiến nhiều cư dân rời bỏ khu trung tâm lịch sử. Ở Lệ Giang (Trung Quốc), sự bùng nổ của khách sạn, nhà nghỉ và cửa hàng lưu niệm sau khi được công nhận Di sản Thế giới đã làm thay đổi đáng kể không gian văn hóa truyền thống.
Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng này là “bảo tàng hóa” – khi những địa điểm từng phục vụ đời sống cộng đồng dần biến thành không gian dành cho khách tham quan.
UNESCO thừa nhận du lịch vừa là cơ hội vừa là thách thức đối với công tác bảo tồn. Tổ chức này yêu cầu các địa điểm xây dựng kế hoạch quản lý khách tham quan nhằm cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Tuy nhiên, theo các chuyên gia của UNESCO, hiện vẫn chưa có cơ chế cụ thể để can thiệp khi cộng đồng địa phương cho rằng các chính sách bảo tồn đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống của họ.
Việc một địa điểm tự nguyện xin rút khỏi Danh sách Di sản Thế giới vẫn là điều cực kỳ hiếm hoi. Trong gần nửa thế kỷ qua, UNESCO mới chỉ xóa tên ba địa điểm gồm Khu bảo tồn linh dương Arab ở Oman, Thung lũng Elbe Dresden của Đức và Thành phố hàng hải thương mại Liverpool của Anh. Đáng chú ý, tất cả các trường hợp này đều bị loại bỏ do các dự án phát triển làm thay đổi giá trị nguyên bản của di sản, chứ chưa từng có tiền lệ nào xuất phát từ nguyện vọng thuần túy của cư dân địa phương.
Dù vậy, thực tế cho thấy việc mất danh hiệu UNESCO không đồng nghĩa với việc mất đi sức hút du lịch. Liverpool vẫn thu hút đông đảo du khách nhờ âm nhạc, thể thao và văn hóa, trong khi Dresden tiếp tục là điểm đến nổi tiếng của Đức.
Hơn nửa thế kỷ sau khi UNESCO bắt đầu hành trình bảo tồn các địa điểm có giá trị nổi bật toàn cầu, những tranh luận tại Vlkolínec cho thấy một thực tế rằng bảo tồn một địa điểm chưa chắc đã đồng nghĩa với bảo vệ được cộng đồng đang sinh sống ở đó. Và đôi khi, gìn giữ cuộc sống của con người còn khó khăn hơn gìn giữ chính những di sản mà họ đang sở hữu.
