"Khánh Hòa là xứ trầm hương
Non cao biển rộng người thương đi về."
Câu ca dao từ lâu đã nhắc đến trầm hương – sản vật nổi tiếng của vùng đất Khánh Hòa. Ngày nay, tại xã Vạn Thắng, tỉnh Khánh Hòa, nghề soi trầm vẫn được gìn giữ và phát triển. Từ những thân cây dó bầu xù xì, qua đôi bàn tay khéo léo của người thợ, những sản phẩm như trầm cảnh, vòng tay, nhang trầm hay chuỗi hạt ra đời, mang giá trị từ vài trăm nghìn đến hàng chục triệu đồng, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động địa phương.
 |
| Nghề soi trầm vẫn được gìn giữ và phát triển ở xã Vạn Thắng (Khánh Hòa). Ảnh: tramhuongvietnhatrang |
Miệt mài "đánh thức" hương trầm trong thân gỗ
Dọc các thôn Quản Hội, Xóm Đồn, Xóm Than của xã Vạn Thắng, không khó để bắt gặp những xưởng chế tác trầm hương quy mô gia đình. Tiếng dao, tiếng dũm gõ đều trên thân gỗ dó bầu vang lên từ sáng đến chiều. Mùi gỗ mới hòa cùng hương trầm thoang thoảng tạo nên nét đặc trưng của làng nghề.
 |
| Theo những người thợ lâu năm, để tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh, gỗ dó bầu phải trải qua nhiều công đoạn như đẽo, phá xác, gạn và tỉa trầm. |
Ông Dương Ngọc Thái (64 tuổi), người có hơn 40 năm gắn bó với nghề, đang chăm chú tỉa một phôi trầm nặng khoảng 200 gram. Từng đường dao được ông thực hiện cẩn trọng để giữ nguyên dáng tự nhiên và phần tinh dầu quý bên trong.
"Chỉ cần một nhát dao đi lệch là có thể làm thủng phôi, gãy thế trầm, giá trị sản phẩm giảm đi rất nhiều. Nghề này không nặng nhọc nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi mắt tinh," ông Thái chia sẻ.
Ông cho biết mình theo cha học nghề từ khi chưa đầy 20 tuổi. Hơn bốn thập kỷ qua, nghề soi trầm không chỉ là kế sinh nhai mà còn trở thành nghề truyền thống của cả gia đình khi ba trong bốn người con tiếp tục nối nghiệp.
Bốn công đoạn tạo nên một sản phẩm trầm
Theo những người thợ lâu năm, để tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh, gỗ dó bầu phải trải qua nhiều công đoạn như đẽo, phá xác, gạn và tỉa trầm.
Đầu tiên, lớp vỏ và phần gỗ giác bên ngoài được loại bỏ. Khi đến gần lõi, người thợ dùng dũm lớn để phá xác gỗ, sau đó sử dụng các dụng cụ nhỏ hơn nhằm bóc tách từng phần gỗ thừa, giữ lại phần trầm chứa nhiều tinh dầu.
Khác với nghề mộc thông thường, chế tác trầm không thể làm theo khuôn mẫu. Mỗi phôi dó bầu có đường ăn trầm khác nhau nên người thợ phải quan sát kỹ để quyết định phần nào cần giữ, phần nào nên bỏ.
 |
| Mỗi phôi dó bầu có đường ăn trầm khác nhau nên người thợ phải quan sát kỹ để quyết định phần nào cần giữ, phần nào nên bỏ. |
Ông Sáu Thời, cũng có hơn 40 năm làm nghề, cho biết có những khối dó bầu nặng khoảng 10kg phải mất gần một tháng mới hoàn thiện thành tác phẩm trầm cảnh.
"Có những khúc gỗ nhìn rất xấu nhưng bên trong lại chứa đường trầm đẹp. Cũng có khúc dáng cong tự nhiên, chỉ cần xử lý khéo là trở thành tác phẩm có giá trị cao," ông nói.
Gần như không bỏ phí phần nào của cây dó bầu
Nguyên liệu chính của làng nghề là cây dó bầu được thu mua từ nhiều địa phương, phần lớn là cây trồng trong vườn hoặc trên các đồi núi.
 |
| Gần như không bỏ phí phần nào của cây dó bầu. |
Sau khi tách phần trầm để chế tác mỹ nghệ, phần gỗ còn lại tiếp tục được tận dụng làm nhang. Những phần chứa nhiều tinh dầu như mắt đảo, tóc trầm hay trầm kiến được giữ lại để sản xuất các dòng sản phẩm cao cấp.
Từ những khúc gỗ thô, người dân Vạn Thắng chế tác thành nhiều sản phẩm như: Trầm cảnh mỹ nghệ; Vòng tay trầm; Chuỗi hạt; Dây chuyền; Mặt Phật; Nhang cây; Nhang không tăm; Trầm nụ;Trầm vân mây...
 |
 |
Các sản phẩm phổ thông có giá từ vài trăm nghìn đồng. Riêng hộp trầm nụ cao cấp 30 gram có giá khoảng 1,2 triệu đồng. Những tác phẩm trầm cảnh độc bản hoặc khối trầm có lượng tinh dầu cao có thể được bán với giá hàng chục triệu đồng, thậm chí gần 200 triệu đồng.
Nghề truyền thống tạo sinh kế cho hàng trăm hộ dân
Theo ông Trần Công Đức, Chủ tịch HTX Trầm hương Vạn Thắng, hiện địa phương có hơn 400 hộ dân làm nghề chế tác trầm.
Riêng HTX có 14 thành viên chính thức và liên kết với khoảng 50 hộ dân sản xuất các sản phẩm phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.
Trước đây, nhiều người dân sống bằng nghề vào rừng tìm trầm với nhiều rủi ro. Khi nguồn nguyên liệu từ cây dó bầu trồng ngày càng dồi dào, nghề soi trầm phát triển đã giúp nhiều lao động có việc làm ngay tại địa phương.
 |
Ngoài những người thợ lớn tuổi, nhiều phụ nữ và thanh niên cũng tham gia vào các công đoạn tỉa trầm, làm nhang hoặc tiện hạt, góp phần tăng thu nhập cho gia đình.
Từ trầm rừng đến nguồn nguyên liệu chủ động
Nếu trước kia nguyên liệu chủ yếu là trầm tự nhiên thì hiện nay, phần lớn sản phẩm của làng nghề được chế tác từ cây dó bầu trồng sau khoảng 10–15 năm.
Một số vùng còn áp dụng phương pháp cấy vi sinh để kích thích hình thành trầm, vừa chủ động nguồn nguyên liệu, vừa góp phần hạn chế khai thác rừng tự nhiên.
Giá trị của trầm phụ thuộc vào nhiều yếu tố như hàm lượng tinh dầu, mùi hương, độ lưu hương và chất lượng vân trầm. Những loại trầm chất lượng cao có thể được giao dịch với giá từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng mỗi gram.
Mạng xã hội trở thành "chợ mới" của làng nghề
Những năm gần đây, cùng với việc bán trực tiếp cho khách du lịch và người tiêu dùng, nhiều hộ dân đã đưa sản phẩm lên Facebook, TikTok và các sàn thương mại điện tử.
 |
| Làng nghề soi trầm hương xã Vạn Thắng là nghề cha truyền con nối hơn 100 năm. |
Các video ghi lại quá trình soi trầm, tiện vòng hay làm nhang thu hút lượng lớn người xem, giúp sản phẩm tiếp cận nhiều khách hàng trên cả nước, thậm chí mở rộng sang một số thị trường như Trung Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ.
Sau nhiều biến động của thị trường trầm hương, làng nghề ở xã Vạn Thắng vẫn duy trì sức sống nhờ chuyển từ bán nguyên liệu thô sang chế tác sâu, nâng cao giá trị cây dó bầu trồng.
Từ những khúc gỗ tưởng chừng vô tri, qua sự kiên nhẫn và khéo léo của người thợ, hương trầm được "đánh thức", tạo nên những sản phẩm mang giá trị kinh tế cao, đồng thời góp phần gìn giữ một nghề truyền thống gắn liền với thương hiệu trầm hương Khánh Hòa.
