Hơn một thế kỷ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, nghề làm nón lá đã trở thành một phần đời sống, văn hóa và sinh kế của người dân thôn Vĩnh Thịnh, xã Ngọc Hồi. Từ những chiếc nón phục vụ nhu cầu thường ngày, người dân đang từng bước đa dạng hóa sản phẩm, tìm kiếm thị trường mới và đưa nghề truyền thống tiếp cận với kinh doanh trên nền tảng số.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với vành nón
Ở Vĩnh Thịnh, nghề làm nón không chỉ là công việc kiếm thêm thu nhập mà còn gắn với ký ức của nhiều thế hệ. Những công đoạn từ chuẩn bị nguyên liệu, làm khung, lợp lá, khâu nón đến hoàn thiện sản phẩm đã trở nên quen thuộc với nhiều gia đình trong làng.
 |
| Đôi tay bà Nguyễn Thị Quyết thoăn thoắt gắn từng chiếc vòng vào khung nón. Ảnh: Hoàng Quyết/Hà Nội Mới |
Năm nay 68 tuổi, bà Nguyễn Thị Quyết có hơn 60 năm gắn bó với nghề. Bắt đầu làm nón từ năm 6 tuổi, bà được người thân trong gia đình truyền lại từng kỹ thuật nhỏ. Đến nay, đôi tay bà vẫn thoăn thoắt với từng chiếc vòng, mũi khâu.
Theo bà Quyết, chiếc nón Vĩnh Thịnh đã có nhiều thay đổi theo nhu cầu thị trường. Nếu trước đây nón thường có kích thước lớn, khoảng 16 vòng thì hiện nay loại 10-12 vòng phổ biến hơn. Bên cạnh đó, những chiếc nón nhỏ 7-8 vòng cũng được làm theo đơn đặt hàng, chủ yếu phục vụ trang trí, quà tặng, lễ hội và sự kiện.
Mỗi ngày, bà Quyết có thể hoàn thành khoảng 4 chiếc nón loại lớn hoặc 7-8 chiếc loại nhỏ. Nón lớn có giá khoảng 35.000-40.000 đồng/chiếc, trong khi nón nhỏ dao động 12.000-15.000 đồng.
“Làm nón có thể tranh thủ lúc rảnh, nhiều lứa tuổi đều làm được”, bà Quyết chia sẻ.
Dù thu nhập hiện nay không còn cao như trước, nghề vẫn giúp người dân có thêm khoản thu nhập ngay tại quê nhà. Đặc biệt, công việc không đòi hỏi phải tập trung tại một xưởng sản xuất cố định, người thợ có thể làm tại nhà, tranh thủ thời gian nông nhàn.
Từ hợp tác xã đến tự tìm đầu ra
Trong làng nghề, nhiều người cao tuổi vẫn duy trì công việc đan nón mỗi ngày. Một người cao tuổi trong làng cho biết, trước đây nghề làm nón ở Vĩnh Thịnh từng được tổ chức theo mô hình hợp tác xã. Khi đó, nguyên liệu, sản xuất và đầu ra phần lớn có người đứng ra đảm nhiệm. Sau khi mô hình này không còn, các hộ gia đình phải chủ động hơn trong việc mua nguyên liệu và tìm nơi tiêu thụ.
 |
| Sản phẩm nón lá của HTX Nón lá Vĩnh Thịnh đã được công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao. |
Sự thay đổi khiến người thợ phải tự lo nhiều khâu hơn, nhưng đồng thời cũng mở ra cách tiếp cận thị trường linh hoạt hơn.
Nếu trước đây sản phẩm chủ yếu được bán cho thương lái, các chợ truyền thống hoặc đầu mối thu gom thì hiện nay một số hộ đã bắt đầu sử dụng mạng xã hội và thương mại điện tử để giới thiệu sản phẩm.
Chiếc nón tìm thêm công dụng mới
Hiện toàn thôn Vĩnh Thịnh có gần 600 hộ còn duy trì nghề làm nón. Quy mô sản xuất tùy từng gia đình. Những hộ làm nhỏ, tranh thủ lúc nông nhàn có thể hoàn thiện khoảng 10-20 chiếc mỗi ngày, trong khi tổng sản lượng của làng nghề ước đạt hàng trăm nghìn chiếc mỗi năm.
Thu nhập phụ thuộc vào số lượng, mẫu mã và khả năng tiêu thụ. Bình quân, mỗi lao động có thể đạt khoảng 3-6 triệu đồng/tháng.
Đây chưa phải mức thu nhập cao, song nghề có lợi thế tạo việc làm ngay tại địa phương, phù hợp với phụ nữ, người lớn tuổi và những người muốn tranh thủ thời gian rảnh.
Đáng chú ý, sự thay đổi của nhu cầu đang kéo theo sự thay đổi của sản phẩm. Bên cạnh nón truyền thống, người dân làm thêm nón kích thước nhỏ, nón trang trí, sản phẩm phục vụ quà tặng, lưu niệm, lễ hội và các chương trình văn hóa.
Từ một vật dụng quen thuộc trong đời sống, chiếc nón đang dần trở thành sản phẩm văn hóa và quà tặng, qua đó mở rộng thêm không gian tiêu thụ cho làng nghề.
Đưa nghề truyền thống lên nền tảng số
Thực tế cho thấy, giữ nghề trong bối cảnh hiện nay không chỉ là duy trì kỹ thuật làm nón. Người làm nghề còn phải tìm cách đưa sản phẩm đến gần hơn với khách hàng.
Từ tháng 10-2025, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Ngọc Hồi phối hợp với một doanh nghiệp triển khai dự án hỗ trợ phát triển làng nghề nón lá Vĩnh Thịnh. Trọng tâm là nâng cao năng lực sản xuất, kinh doanh cho các hộ làm nghề, nhất là phụ nữ; hỗ trợ cải tiến mẫu mã, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.
Các thành viên được tiếp cận những nội dung như quản lý sản xuất, marketing, chuyển đổi số, xây dựng hình ảnh sản phẩm, kết nối tiêu thụ và quảng bá thương hiệu. Một số kênh bán hàng trên TikTok, Shopee cũng được xây dựng, mở thêm hướng tiếp cận khách hàng bên ngoài thị trường truyền thống.
 |
| Sản phẩm nón lá Vĩnh Thịnh tại cuộc thi “Nét đẹp nón lá Việt - Giữ gìn giá trị truyền thống”. |
Hơn 100 năm qua, nghề làm nón ở Vĩnh Thịnh được gìn giữ chủ yếu bằng đôi bàn tay và kinh nghiệm của người thợ. Nhưng trong bối cảnh thị trường thay đổi nhanh, chỉ giữ nguyên cách làm truyền thống là chưa đủ.
Làng nghề đang đứng trước yêu cầu vừa giữ chất truyền thống của chiếc nón, vừa cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm những phương thức tiêu thụ mới.
Đó cũng là con đường để nghề làm nón có thể tiếp tục tạo sinh kế cho người dân địa phương, thay vì chỉ tồn tại như một nghề phụ hay một ký ức của làng quê.
Từ những vành nón được đan bằng đôi tay người thợ đến những sản phẩm được giới thiệu trên nền tảng số, hành trình của nón lá Vĩnh Thịnh đang có thêm một chương mới. Giữ nghề không có nghĩa là đứng yên với quá khứ, mà là tìm cách để những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hôm nay.
