Quảng Ninh: Từ những cực tăng trưởng đến một thành phố - vùng đa trung tâm

Bản đồ định hướng không gian phát triển tỉnh Quảng Ninh thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Quy hoạch là cơ sở để tổ chức lại không gian đô thị, công nghiệp, dịch vụ, kinh tế biển và các hành lang phát triển. Ảnh: Cổng thông tin điện tử tỉnh Quảng Ninh.

Quảng Ninh đang đứng trước yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển trên một quy mô mới. Khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, vấn đề đặt ra không phải đơn thuần là mở rộng một đô thị, mà là kiến tạo một “thành phố - vùng” đa trung tâm, nơi đô thị, biển đảo, biên giới, công nghiệp, nông thôn và hệ sinh thái tự nhiên được kết nối thành một chỉnh thể. Đây là điều kiện để chuyển từ phát triển theo từng địa bàn sang phát triển theo mạng lưới, chuỗi giá trị và năng lực cạnh tranh của toàn thành phố.

Từ địa giới hành chính đến không gian phát triển

Trong nền kinh tế hiện đại, các dòng vốn, hàng hóa, lao động, dữ liệu và khách du lịch không vận động theo ranh giới hành chính. Chúng vận động theo các trung tâm, hành lang và mạng lưới liên kết.

Đây chính là vấn đề Quảng Ninh cần giải quyết trong chu kỳ phát triển mới.

Thành phố Quảng Ninh được thành lập với không gian có diện tích 6.231,27 km², dân số 1.523.400 người và 54 đơn vị hành chính cấp xã. Quy mô ấy cho thấy đây không phải một đô thị thuần túy, mà là một không gian phát triển đặc biệt, hội tụ đô thị, miền núi, biên giới, biển đảo, công nghiệp, nông nghiệp và các hệ sinh thái tự nhiên.

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc giảm mạnh số lượng đơn vị hành chính cấp xã càng mở ra điều kiện để tổ chức lại không gian phát triển ở quy mô lớn hơn.

Nếu tiếp tục tư duy mỗi địa bàn là một “đơn vị phát triển” tương đối độc lập, lợi thế của không gian mới sẽ khó được phát huy đầy đủ.

Ngược lại, nếu tổ chức theo mạng lưới đa trung tâm, trong đó mỗi khu vực đảm nhận một chức năng nổi trội, được kết nối bằng hạ tầng, dữ liệu và chuỗi giá trị, Quảng Ninh có thể hình thành một mô hình phát triển đặc thù: một thành phố - vùng mà biển, đảo, đô thị, biên giới, rừng và di sản cùng tạo thành một hệ thống.

Quy hoạch phải đi trước một bước

Tư duy tổ chức không gian này phù hợp với định hướng lớn của Trung ương.

Nghị quyết số 06-NQ/TW ngày 24/1/2022 của Bộ Chính trị về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt yêu cầu phát triển hệ thống đô thị theo mạng lưới, hình thành các đô thị, chuỗi đô thị động lực; đồng thời tăng cường liên kết giữa đô thị với nông thôn, giữa các vùng và các địa phương.

Đối với Quảng Ninh, Quyết định số 80/QĐ-TTg ngày 11/2/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 xác định mục tiêu xây dựng Quảng Ninh trở thành một cực tăng trưởng của khu vực phía Bắc, trung tâm du lịch quốc tế, trung tâm kinh tế biển, cửa ngõ của Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ; phát triển đô thị bền vững theo mô hình tăng trưởng xanh.

Đáng chú ý, Quy hoạch đặt mục tiêu tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân giai đoạn 2021-2030 khoảng 10%/năm, GRDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt khoảng 19.000-20.000 USD.

Những định hướng ấy cho thấy tổ chức không gian không thể chỉ là bài toán xây dựng đô thị. Đó phải là bài toán phân bổ nguồn lực, hình thành các chuỗi giá trị và tạo ra sự cộng hưởng giữa các vùng chức năng.

Hình thành mạng lưới các cực phát triển

Trong cấu trúc mới, các trung tâm hiện hữu cần được xác lập rõ hơn về chức năng và mối quan hệ bổ trợ.

Không gian Hạ Long tiếp tục phát huy vai trò trung tâm hành chính, văn hóa, dịch vụ và du lịch quốc tế.

Quảng Yên, Đông Mai, Liên Hòa, Hà An có điều kiện phát triển công nghiệp, cảng biển, logistics và đô thị công nghiệp.

Cẩm Phả, Cửa Ông, Mông Dương, Quang Hanh cần đẩy mạnh quá trình chuyển đổi từ không gian công nghiệp truyền thống sang công nghiệp xanh, dịch vụ và đô thị sinh thái.

Uông Bí, Yên Tử, Đông Triều, Mạo Khê có thể trở thành không gian văn hóa - lịch sử, du lịch tâm linh, dịch vụ và công nghiệp hiện đại phía Tây.

Các phường Móng Cái 1, Móng Cái 2, Móng Cái 3 cần được đặt trong hành lang kinh tế cửa khẩu, thương mại quốc tế và logistics xuyên biên giới.

Đặc khu Vân Đồn, đặc khu Cô Tô mở ra không gian riêng cho kinh tế biển, du lịch chất lượng cao, dịch vụ quốc tế, nuôi biển công nghệ cao và bảo tồn sinh thái.

Trong khi đó, các xã miền núi, biên giới cần được nhìn nhận như một cấu phần kinh tế - sinh thái có chức năng riêng: kinh tế rừng, dược liệu, nông nghiệp sinh thái, du lịch cộng đồng, bảo tồn đa dạng sinh học và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Như vậy, mục tiêu không phải để các địa bàn cùng làm một việc, mà là phân công để cùng tạo ra một giá trị lớn hơn tổng giá trị của từng địa bàn riêng lẻ.

Đặc khu Vân Đồn với phát triển kinh tế biển. Ảnh: Vneconomy.

Biến các hành lang giao thông thành hành lang kinh tế

Một thành phố - vùng chỉ thực sự hình thành khi các cực phát triển được kết nối bằng những hành lang có khả năng tạo giá trị.

Quảng Ninh cần hình thành và nâng cấp các hành lang đô thị - công nghiệp - cảng biển; cửa khẩu - logistics - thương mại; du lịch - di sản - dịch vụ; biển - đảo - kinh tế biển; rừng - nông nghiệp sinh thái - du lịch cộng đồng.

Mỗi hành lang cần được xác định rõ sản phẩm chủ lực, hạ tầng ưu tiên, quỹ đất, nguồn nhân lực và thị trường.

Một tuyến giao thông nếu chỉ phục vụ đi lại thì mới tạo ra giá trị kết nối. Nhưng khi tuyến đường đồng thời kết nối khu công nghiệp với cảng biển, vùng sản xuất với trung tâm logistics, điểm du lịch với sân bay, cửa khẩu với thị trường quốc tế, nó trở thành hạ tầng tạo tăng trưởng.

Đây là bước chuyển từ tư duy “kết nối địa điểm” sang kết nối chuỗi giá trị.

Thực tiễn tăng trưởng năm 2025 cho thấy hướng đi này có cơ sở. Quảng Ninh đạt GRDP tăng 11,89%, quy mô nền kinh tế khoảng 368.445 tỷ đồng; công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 33,69%. Chính cơ cấu kinh tế ngày càng liên kết giữa sản xuất, vận tải, thương mại và dịch vụ đang tạo ra hiệu ứng lan tỏa rộng hơn.

Không để các cực phát triển cạnh tranh nguồn lực

Một thành phố - vùng đa trung tâm không thể thành công nếu các trung tâm cùng phát triển một loại hình, cạnh tranh về đất đai, đầu tư, lao động và thị trường. Nguyên tắc cần thiết là phân công chức năng, liên kết lợi ích và bổ trợ lẫn nhau.

Khu công nghiệp phải gắn với cảng biển, logistics và đào tạo nhân lực. Cảng biển phải kéo theo dịch vụ và công nghiệp phía sau. Trung tâm du lịch phải kết nối với sản phẩm văn hóa, sinh thái, nông nghiệp và cộng đồng. Kinh tế rừng phải kết nối được với khoa học, chế biến, thị trường và du lịch. Khi đó, một nguồn lực đầu tư ở trung tâm này có thể tạo giá trị ở nhiều địa bàn khác. Đó chính là hiệu ứng cộng hưởng mà một không gian phát triển đơn cực khó tạo ra.

Mở rộng không gian liên kết với vùng

Không gian phát triển của Quảng Ninh cũng không thể dừng ở địa giới thành phố. Nghị quyết số 30-NQ/TW ngày 23/11/2022 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Đồng bằng sông Hồng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định liên kết vùng là xu thế tất yếu, đồng thời yêu cầu hoàn thiện cơ chế điều phối, liên kết phát triển trong các lĩnh vực quy hoạch, hạ tầng, xúc tiến đầu tư, môi trường và phát triển các cụm liên kết ngành. Trong cấu trúc ấy, Quảng Ninh cần nhìn quan hệ với Hà Nội, Hải Phòng, Lạng Sơn và các địa phương trong vùng ở một tầm cao hơn: không chỉ liên kết để hỗ trợ nhau, mà cùng hình thành một không gian kinh tế có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Quảng Ninh có biển, cửa khẩu, du lịch, công nghiệp và logistics; Hải Phòng có hệ thống cảng biển, công nghiệp; Hà Nội là trung tâm khoa học, công nghệ, tài chính, dịch vụ; Lạng Sơn giữ vai trò cửa ngõ giao thương phía Bắc. Sự kết nối về hạ tầng, logistics, thị trường và chuỗi cung ứng sẽ tạo ra giá trị lớn hơn nhiều so với phát triển riêng lẻ.

Quản trị không gian bằng dữ liệu

Không gian càng lớn, phương thức quản trị càng phải hiện đại.

Thành phố Quảng Ninh cần xây dựng hệ thống dữ liệu không gian thống nhất, tích hợp dữ liệu về đất đai, dân cư, giao thông, môi trường, quy hoạch, đầu tư, du lịch, rừng, biển và hạ tầng.

Khi dữ liệu được liên thông, chính quyền có thể trả lời những câu hỏi có tính quyết định: Khu vực nào còn dư địa phát triển? Hạ tầng ở đâu đang quá tải? Vùng nào có nguy cơ môi trường? Tuyến giao thông nào cần ưu tiên? Dự án nào tạo hiệu ứng lan tỏa lớn nhất?

Từ đó, phương thức quản trị có thể chuyển từ quản lý theo địa giới sang quản trị theo không gian và dòng chảy kinh tế.

Đây cũng là yêu cầu phù hợp với tinh thần xây dựng đô thị xanh, thông minh, bền vững được đặt ra trong Nghị quyết 06-NQ/TW.

Một thành phố không có “vùng bên lề”

Giá trị của mô hình đa trung tâm không phải làm cho mọi khu vực giống nhau, mà là để mỗi khu vực phát huy bản sắc và chức năng riêng nhưng không bị tách khỏi sự phát triển chung.

Người dân miền núi có thể đưa sản phẩm ra thị trường nhanh hơn nhờ logistics và thương mại số. Người dân vùng biển có thể tiếp cận công nghệ, vốn và thị trường tốt hơn. Các cộng đồng trên đảo có thêm sinh kế từ kinh tế biển và du lịch sinh thái. Đô thị có thêm không gian sinh thái, nguồn cung thực phẩm và các giá trị văn hóa từ nông thôn. Khi cơ hội phát triển được lan tỏa, không gian hành chính mới mới thực sự trở thành không gian phát triển mới.

Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn góp phần mở rộng không gian kết nối của Quảng Ninh với các trung tâm kinh tế, du lịch trong nước và quốc tế. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Quảng Ninh.

Từ các cực tăng trưởng đến một hệ thống tăng trưởng

Quảng Ninh đã có những cực phát triển mạnh. Vấn đề của giai đoạn mới là xây dựng một cơ chế đủ mạnh để biến các cực ấy thành một hệ thống. Đó phải là hệ thống mà hạ tầng kết nối hạ tầng; đô thị kết nối nông thôn; biển kết nối đất liền; cửa khẩu kết nối cảng biển; công nghiệp kết nối logistics; khoa học kết nối doanh nghiệp; du lịch kết nối di sản; rừng kết nối sinh kế cộng đồng.

Quy hoạch tỉnh được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 80/QĐ-TTg đã đặt Quảng Ninh vào vị trí một cực tăng trưởng của khu vực phía Bắc, trung tâm du lịch quốc tế, trung tâm kinh tế biển và cửa ngõ của Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.

Bước vào giai đoạn thành phố trực thuộc Trung ương, yêu cầu cần được nâng lên: từ một cực tăng trưởng trở thành một hệ thống tăng trưởng; từ một địa phương có nhiều lợi thế trở thành một không gian có năng lực cạnh tranh cao. Không phải xây dựng một thành phố lớn hơn, mà là xây dựng một hệ thống phát triển lớn hơn. Không phải san bằng sự khác biệt giữa các địa bàn, mà tổ chức những khác biệt ấy thành lợi thế bổ trợ.

Không phải mở rộng đô thị bằng mọi giá, mà hình thành một mạng lưới đô thị, nông thôn, biển đảo, biên giới và sinh thái cùng phát triển. Đó chính là hình hài của một thành phố - vùng đa trung tâm.

Nếu tổ chức thành công không gian ấy, dấu mốc thành lập thành phố Quảng Ninh sẽ không chỉ tạo ra một đơn vị hành chính mới. Quan trọng hơn, nó có thể tạo ra một cấu trúc phát triển mới, một phương thức quản trị mới và một năng lực cạnh tranh mới – nơi mỗi cực tăng trưởng không đứng riêng lẻ mà cùng tạo nên sức mạnh tổng hợp của toàn thành phố.

Đó sẽ là bước chuyển quan trọng để Quảng Ninh đi từ khai thác lợi thế sang tổ chức lợi thế, từ phát triển từng địa bàn sang phát triển theo hệ thống, từ một tỉnh mạnh đến một thành phố - vùng có sức cạnh tranh trong nước và quốc tế./.