Quảng Ninh kiến tạo đô thị di sản hiện đại, giàu bản sắc

Quảng Ninh là vùng đất hội tụ những giá trị di sản đặc sắc, với 2 di sản thế giới và 609 di tích. Trong đó có 8 di tích cấp quốc gia đặc biệt, 57 di tích cấp quốc gia, 104 di tích cấp tỉnh và 440 di tích trong Danh mục kiểm kê. Những giá trị nổi bật như vịnh Hạ Long, Quần thể di tích Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, hệ thống di tích gắn với nhà Trần, chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 cùng nhiều di sản văn hóa vật thể khác đang tạo nên nền tảng đặc biệt để Quảng Ninh định hình một không gian đô thị giàu bản sắc.

Quảng Ninh là vùng đất hội tụ với những giá trị di sản đặc sắc nổi bật như vịnh Hạ Long, Quần thể di tích Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, hệ thống di tích gắn với nhà Trần, chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 cùng nhiều di sản văn hóa vật thể khác.

Không chỉ có di sản vật thể, Quảng Ninh còn sở hữu kho tàng văn hóa phi vật thể phong phú với 362 di sản thuộc 7 loại hình. Địa phương hiện có 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; trong đó có 2 di sản hát then của người Tày nằm trong di sản thực hành then Tày - Nùng - Thái Việt Nam và Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Di sản trở thành nguồn lực phát triển

Điểm đáng chú ý trong định hướng phát triển mới của Quảng Ninh là sự thay đổi trong cách nhìn nhận về di sản. Di sản không chỉ được xem là những công trình cổ kính, hiện vật bảo tàng hay những lễ hội được tổ chức theo mùa, mà hiện diện trong cảnh quan tự nhiên, kiến trúc, tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian, nghề truyền thống và ký ức cộng đồng. Đây là một dạng tài nguyên đặc biệt, không hữu hạn, có khả năng được bồi đắp và gia tăng giá trị thông qua bảo tồn, khai thác và sáng tạo.

Du khách chèo bằng thuyền kayak khám phá các hang động trên Vịnh Hạ Long, nơi có hơn 2.000 hòn đảo lớn nhỏ tạo nên cảnh quan kỳ vĩ.

Vịnh Hạ Long là một ví dụ điển hình. Giá trị của di sản không chỉ nằm ở hệ thống đảo đá, hang động cùng cảnh quan địa chất, địa mạo độc đáo mà còn được tạo nên bởi chiều sâu văn hóa, lịch sử gắn với quá trình cư trú, khai thác biển và giao thương của cư dân vùng Đông Bắc. Nếu Hạ Long là biểu tượng của di sản thiên nhiên thì Yên Tử lại là không gian hội tụ những giá trị đặc biệt về lịch sử, Phật giáo, tư tưởng, kiến trúc và văn hóa Việt Nam. Từ dấu chân Phật hoàng Trần Nhân Tông đến hệ thống chùa, am, tháp và cảnh quan núi rừng, Yên Tử tạo nên một không gian văn hóa tâm linh có sức hấp dẫn đặc biệt.

Cùng với đó là một “bản đồ di sản” nhiều tầng lớp trải rộng từ miền Đông đến miền Tây của Quảng Ninh. Những di tích lịch sử cách mạng, đình, đền, chùa, miếu, địa điểm gắn với lịch sử dựng nước và giữ nước, cùng văn hóa của đồng bào Dao, Sán Chỉ, Sán Dìu, Tày tạo nên sự đa dạng mà không phải địa phương nào cũng có được.

Sau hơn một thập niên kiên trì chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ “nâu” sang “xanh”, Quảng Ninh đã tạo những dấu ấn rõ nét trong phát triển hạ tầng, cải cách hành chính, thu hút đầu tư và mở rộng không gian kinh tế. Trong giai đoạn phát triển mới, di sản đang được xác định là một nguồn lực quan trọng để tiếp tục tạo động lực tăng trưởng.

Nghị quyết Đại hội XVI Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh, nhiệm kỳ 2025-2030 xác định phát triển văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế đêm và kinh tế đô thị là một trong những khâu đột phá của nhiệm kỳ. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy bảo tồn để gìn giữ sang bảo tồn để phát triển, đưa di sản vào vị trí trung tâm hơn trong quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội.

Thực tế những năm gần đây cho thấy nguồn lực dành cho bảo tồn đang được huy động mạnh mẽ. Giai đoạn 2021-2025, toàn thành phố thực hiện 31 dự án tu bổ di tích với tổng vốn đầu tư khoảng 850 tỷ đồng. Trong đó, tỷ trọng xã hội hóa và các nguồn hợp pháp khác chiếm hơn 813 tỷ đồng, ngân sách nhà nước khoảng 36,3 tỷ đồng, đóng vai trò dẫn dắt.

Không chỉ văn hóa vật thể được quan tâm, di sản phi vật thể cũng từng bước được nhận diện, kiểm kê và lập hồ sơ. Từ tháng 7/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch bắt đầu tổ chức kiểm kê, lập hồ sơ danh mục di sản văn hóa phi vật thể, dự kiến công bố vào tháng 10/2026. Đây sẽ là cơ sở quan trọng để bảo tồn, quảng bá và phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa phi vật thể trong đời sống, du lịch và phát triển kinh tế - xã hội.

Cùng với bảo tồn, công nghệ đang mở ra phương thức mới để đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Di tích có thể được số hóa bằng hình ảnh 3D; câu chuyện lịch sử được chuyển thành phim tài liệu, podcast, đồ họa thông tin; lễ hội truyền thống có thể tiếp cận công chúng thông qua những video ngắn giàu cảm xúc. Chuyển đổi số cũng tạo khả năng xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về di sản, phục vụ quản lý, nghiên cứu, quảng bá và khai thác hiệu quả hơn.

Kết nối di sản, mở rộng không gian du lịch

Trong quá trình phát triển du lịch, Quảng Ninh đang đứng trước yêu cầu chuyển từ khai thác đơn thuần tài nguyên sang xây dựng những sản phẩm có chiều sâu, tăng thời gian lưu trú và mức chi tiêu của du khách. Di sản vì thế trở thành một nguồn lực quan trọng để mở rộng không gian trải nghiệm.

Quang cảnh khu vực Chùa Đồng trên đỉnh non thiêng Yên Tử - một trong 12 thành phần di sản chính của Di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam.

Thay vì chỉ tham quan một điểm đến, hành trình của du khách có thể được kết nối thành chuỗi trải nghiệm Hạ Long - Yên Tử - Đông Triều - Vân Đồn - Bình Liêu và nhiều địa phương khác. Mỗi nơi kể một câu chuyện riêng: Hạ Long kể câu chuyện về biển và kỳ quan thiên nhiên; Yên Tử gắn với Phật giáo Trúc Lâm và tư tưởng của Phật hoàng Trần Nhân Tông; Đông Triều gợi mở câu chuyện về quê hương nhà Trần, nghề gốm và đời sống văn hóa vùng đất phía Tây; Vân Đồn mở ra câu chuyện về lịch sử giao thương trên biển; Bình Liêu hấp dẫn bởi cảnh quan miền núi và văn hóa cộng đồng các dân tộc. Khi những giá trị ấy được kết nối, di sản không còn tồn tại như những điểm đến đơn lẻ mà trở thành một hệ sinh thái văn hóa - du lịch. Đây cũng là cơ sở để Quảng Ninh gia tăng sức hấp dẫn đối với khách quốc tế.

Từ đầu năm đến nay, thành phố đón khoảng 3,11 triệu lượt khách quốc tế, bằng 118% so với cùng kỳ năm 2025; riêng tháng 7, lượng khách quốc tế tăng 37%. Thị trường khách cũng được mở rộng hơn, bên cạnh Trung Quốc, Hàn Quốc và khu vực Đông Bắc Á, hoạt động xúc tiến hướng nhiều hơn tới Đông Nam Á, Nga, Úc và một số thị trường tiềm năng khác.

Một điểm đáng chú ý là phương thức xúc tiến ngày càng chuyển sang tạo trải nghiệm trực tiếp. Nhiều đoàn famtrip và doanh nghiệp lữ hành quốc tế được mời khảo sát Vịnh Hạ Long, Bái Tử Long, trải nghiệm sản phẩm, dịch vụ và làm việc với doanh nghiệp tại Quảng Ninh. Trong tháng 7, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ninh đã ký các bản ghi nhớ hợp tác văn hóa, du lịch với Quảng Tây và Phúc Kiến (Trung Quốc); đồng thời tiếp tục trao đổi với các đối tác quốc tế và chuẩn bị tham dự Đại hội đồng Diễn đàn Du lịch Đông Á tại Cebu, Philippines.

Cùng với mở rộng thị trường, Quảng Ninh tiếp tục làm phong phú hệ thống sản phẩm. Kinh tế ban đêm tại các địa bàn du lịch trọng điểm, du lịch cộng đồng bền vững, sản phẩm biển đảo trên không gian Vịnh Hạ Long - Bái Tử Long - Vân Đồn - Cô Tô được định hướng phát triển. Các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao quy mô lớn, chương trình biểu diễn, liên hoan, điện ảnh, thời trang và sản phẩm công nghiệp văn hóa cũng được xem là những phương thức để gia tăng sức hút điểm đến.

Đặc biệt, cộng đồng cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình phát huy di sản. Nghệ nhân và những người thực hành văn hóa truyền thống là những “kho tư liệu sống”, có khả năng truyền tải những câu chuyện mà sách vở đôi khi không thể diễn đạt đầy đủ. Bảo tồn vì thế không chỉ là trùng tu một ngôi đình, phục dựng một lễ hội mà còn phải tạo điều kiện để người dân tham gia xây dựng sản phẩm du lịch cộng đồng, phát triển nghề thủ công và các sản phẩm quà tặng mang dấu ấn địa phương.

Hướng tới đô thị di sản hiện đại, giàu bản sắc

Việc sở hữu hệ thống di sản có giá trị quốc gia và quốc tế đồng thời là một trong những trung tâm du lịch lớn của cả nước đặt ra yêu cầu phát triển phải đi cùng bảo tồn. Khai thác phải nằm trong sức chịu tải của di sản; lợi ích kinh tế phải song hành với trách nhiệm bảo vệ môi trường và gìn giữ bản sắc.

Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước chuyên ngành văn hóa nghệ thuật, lưu ý: “Đánh thức tiềm năng di sản không đồng nghĩa với khai thác bằng mọi giá”. Theo ông, di sản càng có giá trị càng cần được bảo vệ nghiêm ngặt, tránh những tác động quá mức từ du lịch, thương mại hóa, xây dựng hoặc khai thác thiếu kiểm soát làm suy giảm chính những giá trị tạo nên sức hấp dẫn của di sản.

Đây cũng là bài toán quan trọng trong quá trình Quảng Ninh hướng tới đô thị di sản. Lợi thế của địa phương nằm ở sự giao thoa giữa biển, núi, đô thị, vùng mỏ và các cộng đồng văn hóa đa dạng. Nếu được kết nối hợp lý, những yếu tố này có thể tạo dựng một thương hiệu địa phương không chỉ gắn với Hạ Long mà với toàn bộ không gian văn hóa Quảng Ninh.

Đến năm 2030, Quảng Ninh phấn đấu đón trên 26 triệu lượt khách, trong đó có 9 triệu lượt khách quốc tế, khoảng 13 triệu lượt khách lưu trú; du lịch đóng góp trực tiếp khoảng 12% GRDP của thành phố. Định hướng này được cụ thể hóa bằng việc tiếp tục triển khai Đề án phát triển Quảng Ninh trở thành trung tâm du lịch kết nối khu vực và thế giới đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Trong Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050, mục tiêu được xác định là xây dựng Quảng Ninh trở thành thành phố gắn với di sản mang tầm quốc tế, trung tâm kinh tế biển quốc gia và khu vực Đông Nam Á, đô thị xanh, hiện đại, thông minh, có bản sắc và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.

Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, việc phát triển các dự án tại Hạ Long, Cẩm Phả, Vân Đồn, Móng Cái, Tiên Yên, Cô Tô sẽ tiếp tục góp phần hoàn thiện không gian và năng lực phục vụ du lịch. Cùng với đó là mở rộng các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao, phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế đêm, tạo thêm những sản phẩm khác biệt cho đô thị.

Đánh thức tiềm năng di sản, xét đến cùng, trước hết là đánh thức niềm tự hào trong mỗi người dân. Từ niềm tự hào hình thành ý thức bảo vệ; từ bảo tồn tạo ra sản phẩm; từ sản phẩm tạo ra giá trị kinh tế; và nguồn lực kinh tế lại được đầu tư trở lại cho bảo tồn, trao truyền và phát triển di sản.

Quảng Ninh vì thế không đứng trước lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển, mà đang tìm cách để hai quá trình này bổ trợ cho nhau. Khi di sản được bảo vệ đúng cách, kể những câu chuyện hấp dẫn bằng phương thức hiện đại và kết nối với đời sống cộng đồng, những giá trị của quá khứ sẽ trở thành nguồn lực cho hiện tại và nền tảng cho tương lai. Đó cũng là con đường để Quảng Ninh kiến tạo một đô thị di sản hiện đại, hội nhập nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng.