Trong lịch sử phát triển của mỗi địa phương, có những thời điểm mang tính bước ngoặt, khi xu thế của thời đại, lợi thế địa lý và sức mạnh con người cùng hội tụ. Quảng Ninh đang đứng trước một thời điểm như vậy. Vấn đề đặt ra không chỉ là tận dụng những lợi thế sẵn có, mà quan trọng hơn là kiến tạo những lợi thế mới, chuyển hóa thời cơ thành năng lực cạnh tranh và tạo nền tảng cho một chu kỳ phát triển nhanh, xanh, bền vững và bao trùm.
Khi “thiên thời” gặp đúng “địa lợi”
Thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc. Khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và sự tái cấu trúc các chuỗi cung ứng toàn cầu đang làm thay đổi căn bản cách thức các quốc gia và địa phương cạnh tranh để phát triển.
 |
| Quảng Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương sẽ là dấu mốc lịch sử, mở ra không gian phát triển mới, tạo động lực bứt phá cho toàn vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Ảnh: Q.M.G. |
Ở Việt Nam, những định hướng lớn của Đảng đã tạo nên một không gian chính sách mới. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân; cùng các chủ trương về phát triển kinh tế xanh, kinh tế biển, hội nhập quốc tế... đang mở ra những động lực tăng trưởng mới.
Đối với Quảng Ninh, đây chính là “thiên thời”. Bởi những xu thế đang diễn ra trên thế giới và trong nước tương đối phù hợp với những lợi thế mà Quảng Ninh đang sở hữu.
Quảng Ninh có biên giới quốc gia, cửa khẩu quốc tế, biển đảo, cảng biển, sân bay, hệ thống đô thị, khu kinh tế, khu công nghiệp, tài nguyên rừng, di sản thiên nhiên và một vị trí đặc biệt trong không gian kinh tế phía Bắc.
Theo Quy hoạch tỉnh Quảng Ninh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 80/QĐ-TTg ngày 11/2/2023, Quảng Ninh được định hướng trở thành một cực tăng trưởng của khu vực phía Bắc, trung tâm du lịch quốc tế, trung tâm kinh tế biển và cửa ngõ giao thương quốc tế.
Như vậy, “địa lợi” của Quảng Ninh không chỉ nằm ở vị trí địa lý. Đó là một cấu trúc lợi thế đa tầng, trong đó biển, biên giới, đô thị, công nghiệp, rừng, di sản và hạ tầng có khả năng bổ trợ cho nhau, tạo thành những chuỗi giá trị mới.
Không chỉ có lợi thế, Quảng Ninh đã có “độ chín” để bứt phá
Một cơ hội chỉ thực sự có giá trị khi nền kinh tế đủ năng lực để hấp thụ nó. Đây là điểm Quảng Ninh có nhiều ưu thế.
Năm 2025, GRDP của tỉnh tăng 11,89%; quy mô nền kinh tế đạt khoảng 368.445 tỷ đồng; GRDP bình quân đầu người đạt khoảng 10.402 USD. Công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 33,69%, cho thấy quá trình chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên sang công nghiệp chế biến, chế tạo và các ngành có giá trị gia tăng cao đang diễn ra rõ nét.
Thu ngân sách nhà nước trên địa bàn đạt khoảng 84.500 tỷ đồng; tổng vốn đầu tư thực hiện đạt khoảng 117.800 tỷ đồng. Du lịch đón khoảng 21,28 triệu lượt khách. Những con số đó có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi thống kê. Chúng cho thấy Quảng Ninh đã hình thành một nền kinh tế có quy mô, sức chống chịu và khả năng tích lũy nguồn lực tương đối tốt. Đây là tiền đề quan trọng để bước sang giai đoạn phát triển dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ và chất lượng tăng trưởng.
“Địa lợi” cần được chuyển hóa thành “lợi thế cạnh tranh”
Quảng Ninh có biển, nhưng biển không thể chỉ được nhìn dưới góc độ khai thác du lịch.
Trong chu kỳ mới, biển phải trở thành một không gian kinh tế đa ngành: cảng biển, logistics, vận tải biển, du lịch, nuôi biển công nghệ cao, chế biến thủy sản, dịch vụ hàng hải, năng lượng sạch và nghiên cứu khoa học biển.
Quảng Ninh có rừng, nhưng rừng không chỉ là diện tích cần bảo vệ. Rừng có thể tạo ra giá trị từ dịch vụ hệ sinh thái, hấp thụ và lưu giữ carbon, dược liệu, lâm sản ngoài gỗ, du lịch sinh thái và các mô hình sinh kế dưới tán rừng.
Quảng Ninh có cửa khẩu, nhưng cửa khẩu không nên chỉ là nơi hàng hóa đi qua. Mục tiêu cao hơn là hình thành hệ sinh thái logistics, kho vận, thương mại điện tử, dịch vụ xuất nhập khẩu, chế biến và phân phối xuyên biên giới.
Quảng Ninh có di sản, nhưng di sản không chỉ để tham quan. Đó còn là nguồn lực cho kinh tế văn hóa, công nghiệp sáng tạo, dịch vụ chất lượng cao và xây dựng thương hiệu quốc tế.
Từ tư duy “khai thác tài nguyên” sang tư duy “kiến tạo giá trị” chính là bước chuyển quan trọng nhất trong cách nhìn về lợi thế của Quảng Ninh.
“Nhân hòa” – nguồn lực quyết định thành công
 |
| Vịnh Hạ Long. |
Nếu “thiên thời” tạo ra cơ hội và “địa lợi” tạo ra tiềm năng thì con người là yếu tố quyết định việc biến cơ hội và tiềm năng thành kết quả cụ thể.
Quảng Ninh có một truyền thống rất đặc biệt được hun đúc qua lịch sử hình thành và phát triển của Vùng mỏ: “Kỷ luật và Đồng tâm”.
Trong giai đoạn mới, giá trị ấy cần được chuyển hóa thành năng lực quản trị hiện đại: đồng thuận trong mục tiêu, quyết liệt trong hành động, chuyên nghiệp trong tổ chức thực hiện và sáng tạo trong giải quyết vấn đề.
Một thành phố trực thuộc Trung ương trong tương lai sẽ cần một đội ngũ cán bộ không chỉ giỏi quản lý hành chính mà còn phải có tư duy phát triển, am hiểu kinh tế, công nghệ, quy hoạch, môi trường, tài chính và hội nhập quốc tế.
Cùng với đó là một cộng đồng doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh; một lực lượng lao động có kỹ năng; một hệ thống giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học đủ sức cung cấp nguồn nhân lực cho các ngành kinh tế mới. “Nhân hòa”, vì thế, cần được hiểu rộng hơn sự đồng thuận. Đó là khả năng huy động trí tuệ của toàn xã hội cho mục tiêu phát triển.
Từ huy động vốn sang huy động tổng thể nguồn lực xã hội
Trong giai đoạn trước, nói đến nguồn lực phát triển thường tập trung vào vốn đầu tư và đất đai. Trong giai đoạn mới, Quảng Ninh cần một cách tiếp cận rộng hơn. Nguồn lực phải bao gồm vốn, đất đai, khoa học - công nghệ, dữ liệu, nhân lực, doanh nghiệp, thương hiệu và tài sản tự nhiên. Đặc biệt, cần tạo không gian rộng hơn cho khu vực kinh tế tư nhân.
Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Đây là cơ sở để Quảng Ninh tiếp tục hoàn thiện môi trường đầu tư, giảm chi phí tuân thủ, nâng cao tính minh bạch và thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo.
Cùng với thu hút các tập đoàn lớn, Quảng Ninh cần chú trọng hình thành một thế hệ doanh nghiệp địa phương có khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng. Đó có thể là doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, logistics, công nghệ số, kinh tế biển, nông nghiệp công nghệ cao, chế biến sâu, du lịch, kinh tế xanh và các ngành công nghiệp sáng tạo.
Khi đó, “nhân hòa” sẽ được chuyển hóa thành sức mạnh kinh tế của cộng đồng doanh nghiệp và người dân.
Không để các ngành kinh tế phát triển thành những “ốc đảo”
Một thách thức lớn của Quảng Ninh trong giai đoạn tới là phải tạo ra sự liên kết giữa các ngành kinh tế.
Du lịch phải liên kết với nông nghiệp, thủy sản, văn hóa và thương mại.
Cảng biển phải liên kết với logistics và công nghiệp.
Cửa khẩu phải liên kết với thương mại, kho vận và sản xuất.
Kinh tế rừng phải liên kết với dược liệu, du lịch sinh thái, sản phẩm OCOP và thị trường carbon.
Nuôi biển phải liên kết với công nghiệp giống, thức ăn, thiết bị, chế biến và logistics lạnh.
Đây là cách hình thành hệ sinh thái kinh tế, thay vì những ngành phát triển rời rạc. Mỗi địa bàn có thể phát huy một lợi thế riêng, nhưng phải được đặt trong một chuỗi giá trị chung của thành phố Quảng Ninh.
Chuyển đổi xanh: cơ hội từ chính thách thức
Quảng Ninh là địa phương có lịch sử phát triển công nghiệp gắn với khai thác tài nguyên. Chính vì vậy, chuyển đổi xanh không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là cơ hội để địa phương tái định vị mô hình tăng trưởng.
Những cánh rừng, vùng biển, hệ sinh thái ven bờ, khu công nghiệp và đô thị đều có thể trở thành đối tượng của quá trình chuyển đổi xanh.
Phát triển kinh tế rừng gắn với carbon và dịch vụ hệ sinh thái. Phát triển kinh tế biển theo hướng xanh và công nghệ cao. Xây dựng cảng xanh, logistics xanh.
Phát triển khu công nghiệp sinh thái. Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Phát triển giao thông xanh và đô thị thông minh.
Nếu làm tốt, Quảng Ninh có thể biến yêu cầu giảm phát thải thành một lợi thế cạnh tranh mới, thu hút những dòng vốn đầu tư chất lượng cao và đáp ứng ngày càng tốt hơn các tiêu chuẩn của thị trường quốc tế.
Móng Cái và Vân Đồn – những “cửa mở” ra không gian kinh tế mới
Trong cấu trúc phát triển mới, Móng Cái và Vân Đồn có thể đóng vai trò đặc biệt.
Móng Cái có lợi thế cửa khẩu, kết nối với thị trường Trung Quốc và không gian Đông Bắc Á. Nhưng lợi thế ấy cần được nâng cấp từ thương mại biên giới truyền thống thành hệ sinh thái thương mại - logistics - dịch vụ xuyên biên giới.
Vân Đồn có lợi thế về biển, đảo, sân bay, cảnh quan và không gian phát triển kinh tế biển. Đây có thể là nơi thử nghiệm những mô hình mới về du lịch chất lượng cao, kinh tế biển, dịch vụ quốc tế và đô thị sinh thái.
Cô Tô cũng có thể trở thành một mô hình tiêu biểu về đảo xanh, du lịch sinh thái và bảo tồn biển.
Nếu kết nối tốt với Hạ Long, Quảng Yên, Cẩm Phả và các địa bàn khác, Quảng Ninh sẽ hình thành một chuỗi không gian phát triển đa cực, thay vì phụ thuộc vào một trung tâm duy nhất.
Cần một “bộ lọc” mới trong lựa chọn đầu tư
Trong chu kỳ phát triển mới, Quảng Ninh cần thay đổi mạnh tư duy thu hút đầu tư. Không nên chỉ đặt câu hỏi dự án có vốn bao nhiêu, sử dụng bao nhiêu đất hay đóng góp ngân sách bao nhiêu. Cần đặt thêm những câu hỏi quan trọng hơn: Dự án có tạo ra công nghệ mới không? Có tạo việc làm chất lượng cao không?
Có hình thành doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ không? Có liên kết với doanh nghiệp trong tỉnh không? Có tạo ra sản phẩm xuất khẩu không? Có tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải không? Có tạo ra giá trị lan tỏa cho cộng đồng và địa phương không?
Từ đó, có thể nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư theo chuỗi giá trị, thay cho cách đánh giá thiên về quy mô vốn. Đây sẽ là một trong những công cụ quan trọng để Quảng Ninh lựa chọn được những dự án phù hợp với mô hình tăng trưởng mới.
Một chu kỳ phát triển mới cần những mục tiêu mới
Thành công của Quảng Ninh trong giai đoạn tới không thể chỉ đo bằng tốc độ tăng trưởng GRDP. Cần chuyển trọng tâm sang các chỉ tiêu về năng suất lao động, thu nhập người dân, chất lượng môi trường, tỷ trọng kinh tế số, hàm lượng công nghệ, năng lực đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng nội tỉnh.
Năm 2025, năng suất lao động xã hội của Quảng Ninh đạt khoảng 539 triệu đồng/người, tăng 11,9%. Con số này cho thấy dư địa tăng trưởng dựa vào năng suất vẫn còn rất lớn. Đây cũng chính là hướng đi phù hợp với yêu cầu của giai đoạn mới: tăng trưởng dựa nhiều hơn vào trí tuệ, công nghệ và hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Để “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” trở thành sức mạnh
Quảng Ninh đang đứng trước một sự hội tụ hiếm có.
Thiên thời là những chuyển động lớn của đất nước và thế giới.
Địa lợi là vị trí, hạ tầng và hệ thống tài nguyên đặc biệt.
Nhân hòa là truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm”, là đội ngũ cán bộ, cộng đồng doanh nghiệp và người dân cùng hướng tới mục tiêu phát triển.
Nhưng ba yếu tố ấy chỉ trở thành sức mạnh khi được kết nối bằng một thể chế hiệu quả, một quy hoạch thống nhất, một bộ máy hành động và một chiến lược dài hạn. Vì vậy, trong chu kỳ mới, Quảng Ninh cần kiên trì một số định hướng lớn:
Thứ nhất, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực nâng cao năng suất.
Thứ hai, lấy kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế biển làm những không gian tăng trưởng mới.
Thứ ba, lấy doanh nghiệp và người dân làm chủ thể của phát triển.
Thứ tư, lấy liên kết vùng và hội nhập quốc tế làm phương thức mở rộng không gian kinh tế.
Thứ năm, lấy chất lượng cuộc sống của người dân và chất lượng môi trường làm thước đo cuối cùng của phát triển.
Đó không chỉ là những định hướng kinh tế. Đó là cách Quảng Ninh định hình một mô hình phát triển mới.
Mở cánh cửa tương lai
Lịch sử phát triển của Quảng Ninh từng gắn với than, với biển, với những công trường và những con người “Kỷ luật và Đồng tâm”.
Trong tương lai, hình ảnh ấy cần được mở rộng. Quảng Ninh phải được biết đến không chỉ bởi “vàng đen”, mà còn bởi kinh tế xanh, kinh tế số, kinh tế biển, công nghiệp công nghệ cao, du lịch chất lượng cao và một môi trường sống đáng sống.
Đó là quá trình chuyển từ khai thác những gì thiên nhiên ban tặng sang kiến tạo những giá trị mới bằng trí tuệ con người.
“Thiên thời” đang mở ra.
“Địa lợi” đã hội tụ.
“Nhân hòa” là nền tảng.
Vấn đề còn lại là bản lĩnh lựa chọn và năng lực thực thi.
Nếu làm được điều đó, việc Quảng Ninh bước vào một mô hình phát triển mới sẽ không chỉ là sự thay đổi về tổ chức hành chính. Đó sẽ là một bước chuyển về chất trong tư duy phát triển – từ một địa phương có nhiều lợi thế trở thành một cực tăng trưởng có khả năng tạo ra những giá trị mới cho chính mình, cho vùng và cho cả nước.
Và đó mới là ý nghĩa sâu xa nhất của một chu kỳ phát triển mới./.
