Cây vải được trồng ở vị trí trung tâm, gần khu vực chính điện của Chùa Tượng Sơn – nơi xưa kia danh y từng ngồi khám chữa bệnh và ghi chép y thư. Hiện nay, cây cao hơn 15m, chu vi thân trên 2m, tán lá xòe rộng. Gốc và thân cây xù xì, phủ rêu phong, in hằn dấu vết thời gian, tạo nên điểm nhấn hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên.
 |
| Chùa Tượng Sơn tọa lạc tại xóm 1, xã Sơn Giang, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Chùa có diện tích 1,5 hecta, phong cảnh an tịnh, thoáng đãng, nằm xa khu dân cư. Trước chùa là sông Ngàn Phố, sau chùa là dãy núi Voi nên chùa có tên Tượng Sơn tự. Phía Tây chùa có dòng suối bắt nguồn từ dãy Đại Huệ. |
Nhiều du khách khi đến đây thường dừng chân dưới tán vải cổ thụ, lắng nghe câu chuyện về nguồn gốc của cây cũng như quãng đời ẩn cư, hành y của Hải Thượng Lãn Ông tại vùng đất Sơn Giang.
Hải Thượng Lãn Ông (1724–1791), tên thật là Lê Hữu Trác, quê ở xã Sơn Giang, Hà Tĩnh ngày nay. Ông là một trong những danh y kiệt xuất của lịch sử y học Việt Nam, người đã dành trọn cuộc đời để nghiên cứu, chữa bệnh cứu người và phát triển nền y học cổ truyền.
 |
| Cây vải được trồng ở vị trí trung tâm, gần khu vực chính điện của Chùa Tượng Sơn – nơi xưa kia danh y từng ngồi khám chữa bệnh và ghi chép y thư. |
Theo tương truyền, trong khoảng thời gian từ năm 1760 đến 1786, ông chủ yếu sinh sống và hành nghề tại Chùa Tượng Sơn. Tại đây, ông mở phòng mạch, bốc thuốc chữa bệnh, truyền dạy y thuật cho học trò, đồng thời miệt mài nghiên cứu dược liệu bản địa. Chính trong không gian thanh tịnh ấy, ông đã hoàn thành nhiều công trình y học đồ sộ, tiêu biểu là bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển – di sản quý giá của nền y học cổ truyền Việt Nam.
 |
| Trong không gian cổ kính ấy, cây vải vẫn âm thầm tỏa bóng, trở thành chứng nhân cho những năm tháng vị đại danh y gắn bó với vùng đất Sơn Giang. |
Trong không gian cổ kính ấy, cây vải vẫn âm thầm tỏa bóng, trở thành chứng nhân cho những năm tháng vị đại danh y gắn bó với vùng đất Sơn Giang. Theo lời các bậc cao niên, cây vải được ươm trồng từ hạt giống mà ông mang từ quê nội Hưng Yên vào. Từ một mầm cây nhỏ, qua thời gian, cây lớn dần, bén rễ sâu vào lòng đất – như chính cuộc đời ông đã gắn bó trọn vẹn với mảnh đất này.
Dưới tán cây vải cổ thụ, danh y thường nghỉ ngơi sau những giờ khám bệnh, đọc sách và suy ngẫm về các phương thuốc. Tán cây rộng, rợp bóng mát như ôm trọn không gian yên bình của khu vườn xưa – nơi ghi dấu những tháng ngày ông lặng lẽ cống hiến cho y học và cho nhân dân.
 |
| Hiện nay, cây cao hơn 15m, chu vi thân trên 2m, tán lá xòe rộng. Gốc và thân cây xù xì, phủ rêu phong, in hằn dấu vết thời gian |
Mỗi độ hè về, khi cây bước vào mùa kết trái, những chùm vải đỏ hồng lại sai trĩu cành, mang theo vị ngọt lành của quê hương. Với người dân địa phương, cây vải không chỉ là loài cây ăn quả mà còn là biểu tượng của sự trường tồn, gắn với hình ảnh vị danh y suốt đời tận tụy vì sức khỏe cộng đồng.
Đại đức Thích Ngộ An – Phó Trụ trì Chùa Tượng Sơn cho biết, trong khuôn viên chùa hiện có khoảng 80 cây cổ thụ, nhiều cây có tuổi đời từ 200 đến gần 300 năm. Tuy nhiên, cây vải này mang ý nghĩa đặc biệt bởi gắn liền với Hải Thượng Lãn Ông, nên luôn được chăm sóc và gìn giữ cẩn thận như một chứng tích lịch sử.
 |
| Du khách khi đến đây thường dừng chân dưới tán vải cổ thụ, lắng nghe câu chuyện về nguồn gốc của cây cũng như quãng đời ẩn cư, hành y của Hải Thượng Lãn Ông tại vùng đất Sơn Giang. |
Không chỉ mang giá trị sinh học của một cây cổ thụ lâu năm, cây vải còn mang ý nghĩa văn hóa, lịch sử sâu sắc. Nó như một “chứng nhân sống” của quá khứ, nhắc nhớ các thế hệ hôm nay về cuộc đời giản dị mà vĩ đại của vị đại danh y.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử, từ chiến tranh đến hòa bình và phát triển, cây vải cổ vẫn vững vàng đứng đó. Thân cây xù xì, rêu phong nhưng cành lá vẫn xanh tươi, minh chứng cho sức sống bền bỉ và trường tồn theo năm tháng.
Ngày nay, chính quyền địa phương và ngành văn hóa luôn chú trọng bảo tồn, chăm sóc cây vải như một phần quan trọng của quần thể di tích. Việc gìn giữ cây không chỉ là bảo vệ một di sản thiên nhiên mà còn là cách trân trọng ký ức lịch sử, lưu giữ dấu ấn về cuộc đời và sự nghiệp của Hải Thượng Lãn Ông.
 |
| Theo Đại đức Thích Ngộ An – Phó Trụ trì Chùa Tượng Sơn, cây vải này mang ý nghĩa đặc biệt bởi gắn liền với Hải Thượng Lãn Ông, nên luôn được chăm sóc và gìn giữ cẩn thận như một chứng tích lịch sử. |
Dưới tán vải gần 300 năm tuổi, thời gian dường như lắng lại. Những tán lá xanh mướt vẫn rì rào trong gió, như kể lại câu chuyện về một con người đã dành trọn cuộc đời cho y học và nhân dân. Từ đó, cây vải cổ thụ trở thành biểu tượng của lòng nhân ái, của y đức và của những giá trị bền vững mà vị danh y để lại cho hậu thế.
Chùa Tượng Sơn được xây dựng từ thời Hậu Lê, dưới triều vua Lê Dụ Tông (thế kỷ XVIII), tại vùng đất nay thuộc xã Sơn Giang. Ngôi chùa do bà ngoại của Hải Thượng Lãn Ông khởi dựng, vừa là nơi thờ Phật, vừa là không gian dưỡng tâm và thờ phụng tổ tiên của hai dòng họ Bùi (họ ngoại) và họ Lê Hữu (họ nội). Với thế “lưng tựa núi, mặt hướng sông Ngàn Phố”, chùa tạo nên một không gian hài hòa giữa núi rừng và sông nước, góp phần làm nổi bật giá trị văn hóa – lịch sử của vùng đất này.
