Về làng Vân say men nồng hương rượu nếp

Ở thôn Yên Viên, phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh, nghề nấu rượu đã gắn với đời sống người dân qua nhiều thế hệ. Những nồi rượu đỏ lửa, mùi men nồng quyện trong gian bếp và bí quyết được truyền từ đời này sang đời khác đã làm nên một sản vật mang tên vùng đất: rượu Làng Vân.

Với người dân nơi đây, nấu rượu không đơn thuần là một nghề mưu sinh. Đó còn là một phần ký ức làng quê, là thứ hương vị đã đi cùng bao thế hệ người Vân.

Hương rượu làm nên tên làng

Làng Vân xưa nằm bên dòng sông Cầu, vùng đất nay thuộc thôn Yên Viên, phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh. Từ lâu, nơi đây đã nổi tiếng với nghề nấu rượu truyền thống.

Nhắc đến Làng Vân, người ta thường nhớ đến thứ rượu trong veo, thơm nồng, uống vào có vị êm nhưng cũng đủ làm người thưởng thức cảm nhận rõ cái nồng nàn đặc trưng.

Để có một mẻ rượu ngon, người làm nghề phải chăm chút từ những công đoạn đầu tiên. Gạo được lựa chọn kỹ, nấu chín rồi để nguội trước khi trộn với men. Men rượu truyền thống chính là một trong những yếu tố tạo nên hương vị riêng của rượu Làng Vân.

Những bánh men được làm từ các nguyên liệu theo bí quyết riêng của người trong làng. Khi trộn men với cơm, người nấu phải căn thời điểm, độ ẩm và nhiệt độ phù hợp. Đây là công đoạn tưởng đơn giản nhưng lại đòi hỏi nhiều kinh nghiệm.

Cơm sau khi trộn men được đưa vào chum, vò hoặc dụng cụ ủ để lên men. Thời gian chờ đợi cũng là lúc người nấu phải để ý từng thay đổi của mẻ rượu. Khi quá trình lên men hoàn tất, nguyên liệu mới được đưa vào nồi chưng cất.

Ngọn lửa dưới đáy nồi được giữ vừa đủ. Hơi rượu theo đường ống đi qua bộ phận làm lạnh rồi ngưng tụ thành những giọt rượu trong vắt.

Với người mới vào nghề, đó có thể chỉ là một quy trình kỹ thuật. Nhưng với những người đã có nhiều năm gắn bó với nồi rượu, mỗi công đoạn đều cần sự tinh ý. Nhìn màu cơm, ngửi mùi men, cảm nhận độ lên men hay điều chỉnh lửa khi chưng cất đều là những kinh nghiệm khó có thể học trong ngày một ngày hai.

Giữ bí quyết trong từng mẻ rượu

Nghề nấu rượu ở Làng Vân từng được thực hiện chủ yếu trong từng gia đình. Những căn bếp nhỏ cũng có thể trở thành nơi làm ra những mẻ rượu mang hương vị riêng.

Trong mỗi gia đình, bí quyết nấu rượu lại có những nét riêng. Có người chú trọng khâu làm men, có người có kinh nghiệm trong việc ủ, người khác lại giỏi điều chỉnh lửa khi chưng cất.

Bởi thế, cùng một loại nguyên liệu nhưng nếu người nấu khác nhau, hương vị rượu cũng có thể có sự khác biệt.

Qua thời gian, nghề truyền thống cũng có những thay đổi. Người dân bắt đầu chú trọng hơn đến nguyên liệu, quy trình sản xuất và chất lượng sản phẩm. Những thiết bị mới được đưa vào một số công đoạn, giúp việc chưng cất thuận tiện hơn, đồng thời kiểm soát chất lượng rượu tốt hơn.

Trong mỗi gia đình, bí quyết nấu rượu lại có những nét riêng.

Nhưng dù có thay đổi thế nào, những người làm nghề vẫn giữ lại phần cốt lõi: nguyên liệu phù hợp, men truyền thống và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm.

Đó cũng là cách một nghề truyền thống thích nghi với cuộc sống hiện đại mà không đánh mất bản sắc.

Từ gian bếp gia đình đến thương hiệu làng nghề

Ngày trước, rượu được nấu chủ yếu để phục vụ nhu cầu trong gia đình và bán cho người dân quanh vùng. Dần dần, tiếng thơm của rượu Làng Vân lan xa hơn, trở thành một sản vật được nhiều người biết đến khi nhắc về vùng đất Kinh Bắc.

Sự phát triển của nghề cũng tạo thêm sinh kế cho người dân. Từ những hộ nấu rượu nhỏ lẻ, nhiều cơ sở đã chú trọng xây dựng sản phẩm, bao bì và thương hiệu để đưa rượu đến với thị trường rộng hơn.

Những chai rượu được đóng cẩn thận, mang tên Làng Vân, không chỉ chứa sản phẩm của một gia đình mà còn mang theo câu chuyện của cả một làng nghề.

Đằng sau mỗi chai rượu là những ngày chuẩn bị nguyên liệu, những mẻ men được chăm sóc, những giờ đứng bên bếp lửa và cả kinh nghiệm được truyền lại từ thế hệ trước.

Giữ một nghề, giữ một hương vị quê

Ngày nay, cuộc sống đã thay đổi, nhiều nghề truyền thống không còn giữ được vị trí như trước. Nghề nấu rượu Làng Vân cũng đứng trước những yêu cầu mới về chất lượng, an toàn và thị trường.

Nhưng ở Yên Viên, những người còn gắn bó với nghề vẫn miệt mài bên nồi rượu. Với họ, giữ nghề trước hết là giữ được cách làm, giữ được hương vị và giữ được cái tên mà bao thế hệ người dân đã gây dựng.

Địa danh hành chính nay đã có nhiều thay đổi, Làng Vân hiện thuộc thôn Yên Viên, phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh, nhưng cái tên rượu Làng Vân vẫn gợi nhớ về một vùng quê bên sông Cầu.

Có lẽ cũng bởi vậy, thưởng thức một chén rượu Làng Vân không chỉ là nếm một thức uống. Trong vị cay nồng ấy còn có hương của men, của gạo, của bếp lửa và của một nghề truyền thống đã bền bỉ đi qua năm tháng.