119 năm ngày mất Đào Tấn – Người đưa nghệ thuật Tuồng lên đỉnh cao

Ngày rằm tháng 7 năm Bính Ngọ, nhằm ngày 27/8/2026, trong không gian trầm mặc của vùng đất Vinh Thạnh, xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai, những nén hương lại được thắp lên tưởng nhớ Đào Tấn – một tài danh lớn của nghệ thuật Tuồng Việt Nam.

Mô hình tổng thể khuôn viên Đền thờ Đào Tấn

119 năm đã đi qua kể từ ngày ông rời cõi tạm, nhưng tên tuổi Đào Tấn vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa nơi quê nhà. Từ ngôi đền thờ, từ Từ đường họ Đào, từ ngôi mộ trên núi Đá Vàng cho đến những câu hát, lớp diễn Tuồng được truyền lại qua các thế hệ, hình bóng người nghệ sĩ tài hoa ấy dường như vẫn chưa bao giờ khuất bóng.

Năm nay, lễ kỷ niệm 119 năm Ngày mất danh nhân văn hóa Đào Tấn cũng là dịp để người dân quê ông nhìn lại một di sản đã vượt qua giới hạn của thời gian.

Tượng chân dung Đào Tấn tại Đền thờ

Từ một vùng quê Vinh Thạnh

Vinh Thạnh hôm nay vẫn mang dáng vẻ bình dị của một vùng quê miền Trung. Nhưng từ mảnh đất này, hơn một thế kỷ trước, đã sinh ra một con người mà tên tuổi trở thành một phần quan trọng trong lịch sử sân khấu truyền thống Việt Nam.

Đào Tấn sinh ra và trưởng thành tại thôn Vinh Thạnh, xã Phước Lộc, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, nay thuộc xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai. Ông mất năm 1907, hưởng thọ 62 tuổi và được an táng trên núi Đá Vàng, thôn Huỳnh Mai.

Cổng làng Vinh Thạnh – quê hương Đào Tấn

Nhắc đến Đào Tấn, người ta thường nhớ trước hết đến một nhà soạn Tuồng tài hoa. Nhưng trước khi trở thành người có ảnh hưởng đặc biệt đối với sân khấu dân tộc, ông từng trải qua một cuộc đời nhiều thăng trầm giữa chốn quan trường.

Dưới triều Nguyễn, Đào Tấn từng giữ nhiều chức vụ quan trọng. Năm 1885, vua Đồng Khánh xuống chiếu mời ông trở lại triều đình và khôi phục chức vụ. Từ Thị giảng học sĩ, Phủ doãn Thừa Thiên, ông lần lượt được thăng chức, giữ những trọng trách tại các địa phương và kinh đô.

Đến năm Thành Thái thứ 6 (1894), ông được bổ nhiệm Thượng thư Bộ Công, sau đó lần lượt giữ chức tại Bộ Binh, Bộ Hình. Năm 1902, ông xin từ quan và được vua chấp thuận. Năm năm sau, ngày rằm tháng 7 năm Thành Thái thứ 19 (1907), ông mất tại quê nhà.

Một cuộc đời đi qua những biến động của thời cuộc, nhưng điều còn lại sâu đậm nhất với hậu thế lại không nằm ở những phẩm hàm nơi chốn quan trường mà là nghệ thuật.

Người gửi tâm sự vào những lớp Tuồng

Trong cuộc đời làm quan, Đào Tấn từng chứng kiến nhiều biến động của đất nước. Ông có mối quan hệ với những người yêu nước như Phan Đình Phùng, Phan Bội Châu; từng bày tỏ sự bất bình trước chủ trương đàn áp phong trào Cần Vương và thể hiện thái độ không hợp tác với những thế lực mà ông cho là phản dân, hại nước.

Có lẽ chính những trải nghiệm ấy đã khiến sân khấu của Đào Tấn không chỉ có những câu chuyện về vua, quan, trung thần hay nghĩa sĩ. Sau những lớp diễn, những lời ca, người đọc và người xem còn nhận ra một tâm hồn luôn đau đáu với vận nước, với con người.

Đào Tấn sáng tác nhiều kịch bản Tuồng, tham gia tổ chức, đạo diễn và đào tạo nghệ sĩ. Với ông, Tuồng không đơn thuần là một loại hình sân khấu để thưởng thức. Đó còn là nơi gửi gắm tư tưởng, tình cảm và những suy ngẫm về con người, về xã hội.

Quang cảnh Từ đường họ Đào ở Vinh Thạnh.

Ở Vinh Thạnh, dấu tích về ông vẫn được lưu giữ qua Từ đường họ Đào và những câu chuyện được các thế hệ truyền lại.

Xưa kia, người dân còn lập miếu thờ Đào Tấn với tên “Đào Công Bảo Từ” trước đình làng Vinh Thạnh. Dấu tích ấy hôm nay có thể đã phai theo năm tháng, nhưng ký ức về một người con của quê hương thì vẫn còn.

Có những người rời quê để đi xa rồi trở về trong sử sách. Có những người lại ở mãi với quê hương bằng chính những gì họ để lại cho đời. Đào Tấn thuộc về cả hai.

Ông đi qua những năm tháng của triều Nguyễn, nhưng cuối cùng vẫn trở về Vinh Thạnh, nơi ông sinh ra, nơi ông gửi lại phần đời cuối cùng và cũng là nơi hậu thế tìm về để nhớ một tài danh.

Tiếng vọng từ những trang Tuồng

Một số kịch bản Tuồng Đào Tấn được trưng bày tại Đền thờ.

Thế kỷ XIX và những năm đầu thế kỷ XX là một giai đoạn nhiều biến động của xã hội Việt Nam. Trong những sáng tác của Đào Tấn, thời đại ấy hiện lên qua những số phận, những xung đột và những câu chuyện mang đậm tính nhân văn.

Đọc thơ, xem Tuồng Đào Tấn, người ta có thể bắt gặp phía sau những nhân vật sân khấu một con người giàu lòng yêu nước, thương dân và luôn trăn trở trước thời cuộc.

Lịch sử Tuồng Việt Nam ghi nhận Đào Tấn là một trong những tác giả sáng tác nhiều và thành công nhất. Những sáng tạo của ông góp phần đưa nghệ thuật Tuồng phát triển rực rỡ, tạo nên một bước phát triển quan trọng của văn học sân khấu truyền thống.

Bởi vậy, khi nói về Đào Tấn, người ta không chỉ nói về một ông quan triều Nguyễn. Cũng không chỉ nói về một nhà thơ.

Người ta nói về một nghệ sĩ đã dành phần quan trọng nhất của cuộc đời mình cho sân khấu dân tộc.

Nơi người nghệ sĩ trở về

Di tích Mộ Đào Tấn

Mộ Đào Tấn trên núi Đá Vàng được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia ngày 24/1/1998. Từ đó, nơi đây trở thành một địa chỉ văn hóa, nơi những người yêu nghệ thuật tìm về mỗi dịp tưởng niệm ông.

Cứ đến ngày 15 tháng 7 âm lịch hằng năm, những dòng người lại tìm về quê Đào Tấn. Người đến dâng hương, người tìm hiểu tư liệu, người lặng lẽ đứng trước phần mộ, và có những nghệ sĩ trở về để diễn lại những lớp Tuồng từng làm nên tên tuổi của người thầy lớn.

Giữa nhịp sống hôm nay, những nghi thức ấy không chỉ là một cách tưởng nhớ người đã khuất.

Đó còn là cách một thế hệ hôm nay trò chuyện với quá khứ.

Để hiểu rằng, những giá trị văn hóa nếu không được gìn giữ sẽ rất dễ mất đi; nhưng nếu được trao truyền bằng tình yêu và niềm tự hào, chúng có thể sống cùng nhiều thế hệ.

Đền thờ – nơi ký ức được tiếp nối

Du khách dâng hương tưởng niệm cụ Đào tại Đền thờ.

Nhằm tri ân những đóng góp to lớn của Đào Tấn đối với nghệ thuật Tuồng Việt Nam nói chung và Hát bội Bình Định nói riêng, địa phương đã đầu tư xây dựng Đền thờ danh nhân văn hóa Đào Tấn nhân kỷ niệm 109 năm ngày mất của ông. Ngôi đền không chỉ là nơi thờ tự. Đó còn là nơi những ký ức về Đào Tấn được lưu giữ bằng hiện vật, tư liệu, kịch bản và những câu chuyện về cuộc đời, sự nghiệp của ông.

Bước vào không gian trưng bày, những kịch bản Tuồng, hình ảnh, tư liệu về Đào Tấn như kéo người xem trở lại một thời sân khấu truyền thống còn là một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt.

Ở đó, quá khứ không nằm yên trong những tủ kính.

Quá khứ được đánh thức bằng những ánh mắt tò mò của người trẻ, bằng những câu chuyện của người già, bằng tiếng trống Tuồng, bằng lớp hóa trang và bằng những trích đoạn được các nghệ sĩ hôm nay tiếp tục biểu diễn.

Để tiếng Tuồng không chỉ còn trong ký ức

Năm Bính Ngọ 2026, kỷ niệm 119 năm Ngày mất Đào Tấn cũng là dịp đánh dấu 10 năm Đền thờ Đào Tấn được xây dựng và đưa vào khai thác, sử dụng.

Từ ngày 26 đến 28/8/2026, tại các địa điểm ở thôn Vinh Thạnh diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Bên cạnh nghi thức dâng hương tại Đền thờ, Từ đường họ Đào và Di tích Mộ Đào Tấn, chương trình còn có hội thi vẽ mặt nạ Hát bội dành cho thế hệ trẻ, trình diễn các trích đoạn Tuồng Đào Tấn, các tiết mục do Câu lạc bộ “Em yêu nghệ thuật truyền thống” của các trường phổ thông trên địa bàn dàn dựng và hội Bài chòi dân gian do Câu lạc bộ nghệ thuật Bài chòi xã Tuy Phước biểu diễn.

Các nghệ sĩ Đoàn Tuồng Đào Tấn biểu diễn chào mừng lễ khánh thành Đền thờ vào ngày 14 tháng 7 năm Bính Thân, nhằm ngày 16/8/2016

Có lẽ không gì ý nghĩa hơn việc tưởng nhớ một người làm nghệ thuật bằng cách để nghệ thuật tiếp tục sống.

Đào Tấn đã mất 119 năm, nhưng những lớp Tuồng ông để lại vẫn có thể được cất lên. Những chiếc mặt nạ Hát bội vẫn được những bàn tay trẻ tạo hình. Những trích đoạn sân khấu vẫn được các nghệ sĩ biểu diễn. Và những người trẻ vẫn có cơ hội biết rằng, trên mảnh đất Vinh Thạnh này từng có một con người đã dành cả tài năng, tâm huyết cho nghệ thuật dân tộc.

Từ một vùng quê nhỏ, tên tuổi Đào Tấn đã đi xa. Nhưng rồi mỗi năm, vào ngày ông mất, người ta lại trở về Vinh Thạnh. Thắp một nén hương. Nhớ một tài danh và nghe trong những lớp Tuồng hôm nay vọng lại tiếng của một sân khấu đã đi qua hơn một thế kỷ.

Đó có lẽ là cách đẹp nhất để một di sản tiếp tục sống – không chỉ trong sách vở, trong những pho tư liệu hay những bức tượng, mà trong chính đời sống văn hóa của hôm nay.