Trong những năm gần đây, cây cảnh Việt Nam đã bước ra khỏi phạm vi của một thú chơi mang tính cá nhân để trở thành một thị trường với quy mô và giá trị giao dịch ngày càng lớn hơn.
Cùng với sự phát triển ấy, một câu hỏi cũng ngày càng được nhắc đến nhiều hơn: liệu quá trình thương mại hóa có đang khiến thú chơi cây cảnh đánh mất tinh thần nguyên bản của nó?
Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Ngọ (xã Hạ Bằng, TP Hà Nội, trước đây là xã Đồng Trúc, huyện Thạch Thất) - người đã gắn bó với cây cảnh từ những năm tháng nghề này còn rất sơ khai, câu trả lời không nằm ở việc thương mại hóa là đúng hay sai. Theo ông, cây cảnh đã trở thành một ngành nghề thì việc mua bán, giao dịch và hình thành thị trường là điều tất yếu. Vấn đề không nằm ở thương mại, mà nằm ở chỗ thị trường ấy đang được dẫn dắt bởi giá trị thực hay bởi những cơn sốt mang tính phô trương.
 |
| Nghệ nhân Nguyễn Văn Ngọ - chủ nhà vườn sinh thái Đầm Bạc ở xã Hạ Bằng, TP Hà Nội. |
Ông cho rằng nếu không có thương mại, nghề cây cảnh khó có thể phát triển được như hiện nay. Một tác phẩm bonsai đẹp thường cần rất nhiều năm chăm sóc, tạo tác và duy trì. Người làm cây cần vốn để mua phôi, thuê nhân công, đầu tư mặt bằng, vận chuyển và chăm sóc cây trong thời gian dài. Chính dòng tiền từ thị trường đã tạo ra động lực để người chơi tiếp tục theo nghề, đồng thời giúp nhiều làng nghề cây cảnh hình thành và phát triển bền vững hơn trước.
Ở góc nhìn ấy, thương mại hóa không làm mất đi giá trị của cây cảnh mà ngược lại còn góp phần mở rộng không gian sống cho nghề này, biến thú chơi vốn mang tính nhỏ lẻ thành một ngành kinh tế sinh vật cảnh có sức lan tỏa mạnh hơn trong đời sống nông thôn lẫn đô thị. Nhiều gia đình từ chỗ chơi cây như một niềm đam mê đã dần sống được bằng nghề cây, từ tạo tác bonsai, chăm sóc cây thuê cho tới vận chuyển, làm chậu, làm đá hay kinh doanh vật tư liên quan.
Tuy nhiên, điều khiến ông trăn trở lại nằm ở một xu hướng khác. Đó là sự thái quá trong cách định giá và quảng bá cây cảnh hiện nay.
Theo ông, thị trường vài năm gần đây xuất hiện ngày càng nhiều hiện tượng “hô giá”, nơi giá trị của cây đôi khi bị đẩy lên quá xa so với chất lượng thực tế. Có những cây được quảng bá với mức giá hàng trăm triệu trong khi giá trị nghệ thuật chưa hẳn tương xứng. Trong môi trường mà những con số gây sốc dễ thu hút sự chú ý, cây cảnh dần bị nhìn như một công cụ đầu cơ hoặc biểu tượng của sự giàu có hơn là một loại hình nghệ thuật gắn với thẩm mỹ và sự kiên nhẫn.
Điều đáng nói là sự phóng đại ấy không chỉ làm méo mó thị trường, mà còn tác động trực tiếp tới cách người mới bước vào nghề nhìn nhận cây cảnh.
Thay vì bắt đầu từ việc học về giống cây, dáng thế, kỹ thuật chăm sóc hay cảm quan thẩm mỹ, không ít người bị cuốn vào tâm lý tìm kiếm những “cây có khả năng tăng giá”, coi cây cảnh như một kênh đầu tư ngắn hạn hơn là một quá trình chơi và thưởng thức lâu dài.
Với những nghệ nhân thuộc thế hệ cũ như ông Ngọ, đó là một thay đổi khá rõ rệt. Họ từng đi qua giai đoạn tự tìm cây trong tự nhiên, tự nuôi, tự sửa từng chi tiết trong nhiều năm mới hình thành được một tác phẩm hoàn chỉnh. Quá trình ấy đòi hỏi kinh nghiệm, sự va chạm và cả thất bại. Giá trị của cây, vì thế, không chỉ nằm ở hình thức cuối cùng mà còn nằm ở chiều sâu thời gian người chơi gửi vào nó.
Trong khi đó, thị trường hiện nay cho phép nhiều người sở hữu ngay những cây đã hoàn thiện chỉ bằng khả năng tài chính. Điều đó không sai, nhưng cũng tạo ra một khoảng cách giữa việc “có cây đẹp” và “hiểu cây”. Theo ông Ngọ, kỹ thuật có thể học nhanh, nhưng cảm nhận về cây và kinh nghiệm chơi cây là thứ khó đi tắt.
 |
| Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Ngọ, kỹ thuật có thể học nhanh, nhưng cảm nhận về cây và kinh nghiệm chơi cây là thứ khó đi tắt. |
Ông cũng nhìn nhận giá trị cây cảnh về bản chất không có một chuẩn tuyệt đối.
"Người thích sẵn sàng trả thêm, người không thích thì dù giảm giá cũng không mua. Phần lớn giao dịch thực tế trong giới là nhượng lại cho nhau. Mua mười, bán chín là phổ biến, mua mười bán hai mươi thì có nhưng ít. Khi giá bị thổi quá cao so với giá trị nghệ thuật thực sự, thị trường mất đi tính trung thực vốn là nền tảng để người chơi tin tưởng nhau", nghệ nhân chia sẻ.
Sau nhiều năm gắn bó với nghề, ông không phủ nhận vai trò của thương mại đối với sự phát triển của cây cảnh Việt Nam. Bản thân ông từng trải qua giai đoạn khó khăn đến mức phải bán cả con trâu của gia đình để mua một cây lộc vừng mà mình tin có giá trị. Chính cây cảnh cũng là thứ giúp gia đình ông ổn định cuộc sống và tạo dựng nghề cho con cháu sau này.
Tuy nhiên, theo ông, một thị trường phát triển bền vững chỉ có thể tồn tại khi giá trị nghệ thuật vẫn được đặt ở trung tâm. Bởi nếu cây cảnh chỉ còn được nhìn như những con số giao dịch hay những cuộc mua bán gây chú ý, điều mất đi không đơn thuần là vẻ đẹp của một thú chơi, mà còn là chiều sâu văn hóa vốn đã tạo nên sức sống lâu dài của nghề cây cảnh Việt Nam.
