 |
| Nhà báo, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Ngọc (Nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Bình Định) – Tác giả bài viết |
Sức sống của một di sản văn hóa
Giao lưu gà nòi thường nở rộ vào các dịp lễ Tết, đặc biệt là Tết Nguyên đán. Tại nhiều địa phương, các cuộc tranh tài giữa các "chiến kê" được tổ chức quy mô như một ngày hội lớn. Từ những nhóm hội tự phát ở làng xã cho đến các đấu trường liên tỉnh, công tác chuẩn bị luôn được thực hiện chu đáo: từ việc mời quan khách, các chủ kê lừng danh đến việc thiết lập trường đấu. Đó là cuộc đối đầu đầy kịch tính giữa gà "làng trên - xóm dưới", xã Đông - xã Tây, tạo nên không khí náo nức khắp vùng.
Người xưa đi xem chọi gà không chỉ để thưởng thức đấu pháp, tài nghệ của con gà, mà còn gửi gắm mong ước về vận may đầu năm. Một chú gà làng thắng cuộc được xem là điềm lành cho một năm làm ăn phát đạt.
 |
| Khung cảnh Hội chọi gà dân gian lần 1 (Năm 2023 tại Bình Định) |
Bản đồ gà nòi Việt Nam: Nam cựa, Bắc đòn
Dải đất hình chữ S mỗi vùng miền đều tự hào với những giống gà danh tiếng. Miền Bắc có gà Đồ Sơn (Hải Phòng), Nghi Tàm, Nghĩa Đô (Hà Nội). Miền Trung và miền Nam lại ghi dấu ấn với gà Cao Lãnh (Đồng Tháp), Châu Đốc (An Giang) hay gà Phan Rang (Khánh Hòa).
Tuy nhiên, phong cách chơi có sự khác biệt rõ rệt. Nếu miền Nam thiên về gà cựa – một hình thức mang tính sát phạt nhanh thì miền Trung lại tôn thờ nghệ thuật gà đòn. Tại đây, người chơi chỉ chú trọng vào thế đánh, đòn hiểm và bản lĩnh kiên cường của gà nòi nguyên chủng.
Đặc biệt, "đất võ" Bình Định chính là cái nôi của những dòng gà đòn lừng lẫy như: gà Hoài Châu, Mộc Bài, Mỹ Thọ, Cát Chánh... Nổi bật nhất là dòng gà Bắc Sông Kôn tại Tây Sơn, tương truyền gắn liền với võ học của Đông Định Vương Nguyễn Lữ - người đã chắt lọc tinh hoa từ đôi chân gà để sáng tạo nên bài Hùng Kê Quyền danh bất hư truyền.
 |
| Ông Nguyễn Duy Quý (đứng chính giữa) - Nguyên Quyền Bí thư tỉnh Bình Định, chụp hình cùng Ban Giám khảo và trọng tài Hội chọi gà dân gian lần 1 |
Nghệ thuật chọn "linh kê, thần kê"
Dân gian có câu: "Chó giống cha, gà giống mẹ". Trong giới nuôi gà nòi, tông mái (gà mẹ) là quan trọng nhất. Một con gà mái nòi quý thường không bao giờ được bán mà chỉ dùng làm quà biếu cho người thực sự thân thiết để giữ giống.
Để chọn được một "chiến kê" thực thụ, người chơi phải quan sát kỹ "ngũ thường":
- Mỏ to thẳng, miệng rộng, đầu mồng dày, mắt chữ điền.
- Cổ (cần) to, dài và thẳng.
- Lưng rộng, cánh dài.
- Đùi to, phần đùi dài hơn phần cán.
- Chân thanh, ngón thắt, vảy mỏng và khô.
Về màu lông, giới mộ điệu ưu tiên: "Nhất điều ô (đen), nhì xám khô, ba tía mật". Những con gà có đặc điểm hiếm gặp như: "Tía ngũ sắc chân trắng", "Ô chân trắng mỏ ngà" hay có "bớt lưỡi", "lông voi" đều được xếp vào hàng "linh kê" hoặc "thần kê". Đặc biệt, những chú gà có tư thế ngủ kỳ lạ như "tử mỵ" (ngủ như chết, cổ xoãi dài) thường là những cá thể có gan dạ và tài năng xuất chúng.
 |
| Ông Nguyễn Văn Ngọc (bìa phải) chụp hình cùng ông Phạm Thanh Việt - Trưởng Ban Tổ chức Hội chọi gà dân gian lần 1 |
Đòn thế và bản lĩnh trên đấu trường
Khác với sự khốc liệt của cựa sắt, chọi gà đòn miền Trung là cuộc đấu của trí và lực. Cựa gà được bịt kín bằng băng keo để hạn chế thương tổn, nhường chỗ cho những đòn thế lên ngôi: từ đá sỏ ngang, đá bản lưng đến xỏ vỉa, đá mé hầu.
Đỉnh cao của nghệ thuật chọi gà là khả năng "sinh thế" – tức là tùy vào lối đánh của đối phương mà biến hóa đòn đánh để khắc chế. Những trường hợp hiếm gặp như "gà rốt" (tự bỏ chạy ngay hiệp đầu khi thấy đối thủ quá uy mãnh) hay những cú lội ngược dòng ngoạn mục của gà "giá dưới" chính là nét hấp dẫn khó đoán của bộ môn này.
 |
| Ban Tổ chức trao Giải cờ cho đội chiến thắng tại Hội chọi gà dân gian lần 1 |
Để nét đẹp truyền thống không bị biến tướng
Đáng buồn thay, trong những năm gần đây, thú chơi tao nhã này đang bị bóng đen của cờ bạc, cá độ làm vấy bẩn. Nhiều hội gà nòi biến tướng thành tụ điểm sát phạt, khiến giá trị nghệ thuật dân gian bị mai một.
Đã đến lúc cần có sự quản lý, bảo tồn đúng mực từ các cơ quan chức năng để chọi gà nòi trở lại đúng nghĩa là một di sản văn hóa phi vật thể quý giá. Hãy trả lại cho bộ môn này sự lành mạnh như thuở xưa, để nghệ thuật nuôi gà nòi mãi là một nét đẹp kiêu hãnh của văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.
