Hơn hai thập niên hình thành và lan tỏa, lễ hội không chỉ làm nên dấu ấn riêng của xứ Tuyên mà còn mở ra cơ hội biến văn hóa bản địa thành nguồn lực phát triển du lịch bền vững.
Khi phố phường hóa thành miền cổ tích
Mỗi độ thu về, khi ánh trăng bắt đầu tròn hơn trên những triền núi phía Bắc, Tuyên Quang lại rộn ràng bước vào mùa hội. Từ các khu dân cư, những bộ khung bằng tre, nứa, sắt được dựng lên; giấy, vải, màu sắc và ánh sáng dần phủ kín hình hài của rồng, phượng, cá chép, trâu vàng, chú Cuội, chị Hằng hay các nhân vật bước ra từ lịch sử và truyện cổ dân gian.
Khi đêm xuống, những mô hình đèn khổng lồ chuyển động giữa dòng người, cả không gian như hóa thành một sân khấu ánh sáng. Trẻ em háo hức đi theo đoàn rước; người lớn cùng hát, múa, điều khiển mô hình; du khách đứng kín hai bên đường để ghi lại những khoảnh khắc khó quên. Ở đó, Trung thu không chỉ là tết của thiếu nhi mà trở thành ngày hội chung của cộng đồng.
Điều làm nên sức hấp dẫn của lễ hội không đơn thuần là kích thước hay sự lộng lẫy của những chiếc đèn. Mỗi mô hình còn mang theo một câu chuyện: truyền thuyết dựng nước, bài học trong truyện cổ, hình ảnh danh lam thắng cảnh, sản vật quê hương hoặc nhịp sống lao động hôm nay. Ánh sáng vì thế không chỉ để ngắm nhìn; ánh sáng còn kể chuyện, gợi nhớ và kết nối các thế hệ.
 |
| Mô hình đèn rước Trung thu ở Tuyên Quang là điểm nhấn thu hút du khách. |
Một lễ hội được sinh ra từ Nhân dân
Theo các tài liệu giới thiệu du lịch của tỉnh, hoạt động làm và rước mô hình đèn bắt đầu lan rộng từ năm 2004, khi một số gia đình, khu dân cư tự làm đèn Trung thu cho trẻ em. Từ năm 2008, hoạt động được tổ chức ở quy mô rộng hơn; đến năm 2014, Lễ hội Thành Tuyên lần đầu được tổ chức ở quy mô cấp tỉnh. Từ một sáng kiến dân gian đương đại, lễ hội từng bước trở thành sản phẩm văn hóa – du lịch đặc trưng của Tuyên Quang.
Khác với nhiều sự kiện được xây dựng chủ yếu bởi đơn vị tổ chức chuyên nghiệp, linh hồn của Lễ hội Thành Tuyên nằm trong từng khu dân cư. Người dân cùng bàn ý tưởng, đóng góp kinh phí, tìm vật liệu, dựng khung, tạo hình, lắp ánh sáng, tập luyện và trực tiếp diễn diễu. Có những mô hình cần nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng để hoàn thiện. Sau mỗi sản phẩm là công sức của thợ cơ khí, người biết hội họa, người am hiểu điện, những thanh niên khỏe mạnh và cả các em nhỏ háo hức chờ ngày hội.
Chính quá trình cùng làm ấy tạo nên một tài sản vô hình quý giá: sự gắn bó cộng đồng. Lễ hội không chỉ tạo ra sản phẩm để trình diễn mà còn tạo ra ký ức chung, niềm tự hào chung và trách nhiệm chung đối với quê hương. Đây là nền tảng quan trọng nhất để một lễ hội có thể sống lâu, bởi di sản chỉ thật sự bền vững khi cộng đồng nhận mình là chủ thể, chứ không phải người đứng ngoài quan sát.
 |
| Các mô hình đèn khổng lồ được tạo nên bởi chính bàn tay và khối óc của người dân xứ Tuyên. |
Từ kỷ lục đến một thương hiệu văn hóa
Sự độc đáo của lễ hội đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam ghi nhận qua các danh hiệu: “Đêm hội Trung thu có nhiều mô hình đèn độc đáo và lớn nhất Việt Nam” năm 2012; “Mâm cỗ Trung thu lớn nhất Việt Nam” năm 2013; và “Cặp đèn kéo quân lớn nhất Việt Nam” năm 2016. Những dấu mốc ấy góp phần đưa tên gọi Thành Tuyên đến gần hơn với du khách trong nước và quốc tế.
Tuy nhiên, kỷ lục chỉ tạo ra sự chú ý ban đầu; thương hiệu bền vững phải được nuôi dưỡng bằng trải nghiệm. Du khách có thể đến vì tò mò trước những mô hình khổng lồ, nhưng họ chỉ trở lại khi gặp một lễ hội an toàn, văn minh, thân thiện; khi được nghe câu chuyện phía sau mỗi chiếc đèn; khi có thể thưởng thức ẩm thực, lựa chọn sản phẩm địa phương và tiếp tục hành trình khám phá các miền di sản của tỉnh.
Trong bối cảnh không gian phát triển của tỉnh được mở rộng, Lễ hội Trung thu Tuyên Quang có điều kiện kết nối với một hệ sinh thái du lịch giàu tiềm năng: các địa chỉ đỏ và di tích lịch sử cách mạng, Khu danh thắng quốc gia đặc biệt Na Hang – Lâm Bình, văn hóa các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Mông, Lô Lô, Pà Thẻn; miền đá Đồng Văn, mùa hoa tam giác mạch, cùng hệ thống làng nghề, ẩm thực và sản phẩm OCOP. Một đêm hội ánh sáng có thể trở thành điểm mở đầu cho hành trình khám phá chiều sâu văn hóa của cả vùng.
 |
| Trung thu Tuyên Quang ngày càng được du khách thập phương biết tới thông qua MXH. |
Để ánh sáng lễ hội tạo nên sinh kế bền vững
Phát triển du lịch bền vững không chỉ là thu hút thật đông khách trong vài ngày cao điểm. Điều quan trọng hơn là phân bổ lợi ích đến người dân, bảo vệ môi trường, giữ gìn bản sắc và duy trì chất lượng sống của cộng đồng sở tại. Với Lễ hội Trung thu Tuyên Quang, yêu cầu ấy cần được cụ thể hóa từ khâu tổ chức đến cách khai thác sản phẩm du lịch.
Trước hết, cần tiếp tục bảo đảm vai trò chủ thể của người dân. Chính quyền và doanh nghiệp có thể hỗ trợ kinh phí, kỹ thuật, truyền thông và tổ chức không gian, nhưng không nên làm mất đi tính tự nguyện, chất dân gian và sự sáng tạo riêng của từng khu dân cư. Có thể hình thành đội ngũ nghệ nhân cộng đồng, tổ chức truyền dạy kỹ thuật tạo hình, cơ khí, chiếu sáng và kể chuyện cho thanh thiếu niên, qua đó biến tri thức làm đèn thành một nghề sáng tạo có khả năng tạo thu nhập.
Tiếp đó, mỗi mô hình cần được nâng cao giá trị nội dung. Bên cạnh vẻ đẹp và khả năng chuyển động, tác phẩm nên có thuyết minh ngắn, mã QR hoặc nội dung số bằng nhiều ngôn ngữ để du khách hiểu câu chuyện văn hóa được chuyển tải. Khi chiếc đèn có một “hồ sơ văn hóa”, người xem không chỉ chụp ảnh mà còn tiếp nhận tri thức về lịch sử, con người và vùng đất Tuyên Quang.
Lễ hội cũng cần được kết nối thành chuỗi sản phẩm kéo dài thời gian lưu trú: trải nghiệm cùng người dân làm đèn; tham quan không gian trưng bày mô hình tiêu biểu; thưởng thức ẩm thực; mua sản phẩm OCOP; khám phá Tân Trào, Na Hang – Lâm Bình, Đồng Văn và các làng văn hóa cộng đồng. Khi du khách ở lại lâu hơn, chi tiêu được lan tỏa đến cơ sở lưu trú, vận tải, nhà hàng, nghệ nhân và hộ sản xuất địa phương, giá trị kinh tế của lễ hội mới thực sự đi vào đời sống.
Cùng với đó là bài toán môi trường và an toàn. Vật liệu có thể tái sử dụng, hệ thống chiếu sáng tiết kiệm điện, điểm thu gom rác phân loại, hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần và phương án giao thông công cộng cần trở thành tiêu chí tổ chức. Các mô hình phải được kiểm tra về kết cấu, điện, phòng cháy, phương tiện và khả năng vận hành. Việc tỉnh triển khai kiểm tra an toàn mô hình trong mùa lễ hội năm 2026 cho thấy yêu cầu chuyên nghiệp hóa đang ngày càng được chú trọng.
Cuối cùng, cần xây dựng bộ chỉ số đánh giá thay vì chỉ đếm lượt người tham dự. Bên cạnh số khách và doanh thu, nên đo thời gian lưu trú, mức chi tiêu tại cộng đồng, tỷ lệ sản phẩm địa phương được tiêu thụ, lượng rác phát sinh, mức độ hài lòng của người dân, sự tham gia của thanh thiếu niên và khả năng bảo tồn câu chuyện văn hóa. Những con số ấy sẽ giúp lễ hội phát triển có chiều sâu, tránh chạy theo quy mô hoặc thương mại hóa quá mức.
 |
Thắp sáng hiện tại, gìn giữ cho mai sau
Theo kế hoạch được công bố, Lễ hội Thành Tuyên năm 2026 diễn ra từ ngày 19 đến 29/9, với chuỗi hoạt động như Đêm hội Trăng rằm, thi mô hình Trung thu, Festival OCOP và các hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch. Đây không chỉ là dịp giới thiệu một lễ hội nổi tiếng mà còn là cơ hội định hình cách tiếp cận mới: lấy văn hóa làm nền tảng, lấy cộng đồng làm trung tâm và lấy sự bền vững làm thước đo.
Từ những chiếc đèn được làm để dành tặng trẻ thơ, người dân Tuyên Quang đã tạo nên một thương hiệu vượt ra ngoài phạm vi của một đêm rằm. Trong ánh sáng lung linh của mỗi mô hình là bàn tay lao động, trí tưởng tượng, tình làng nghĩa xóm và niềm tự hào quê hương. Đó chính là nguồn lực nội sinh mà không một chiến dịch quảng bá nào có thể thay thế.
 |
| Không khí nhộp nhịp tại lễ hội Trung thu Tuyên Quang. |
Nếu gìn giữ được tinh thần ấy, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ, bảo vệ môi trường và liên kết hài hòa với các miền di sản, Lễ hội Trung thu tỉnh Tuyên Quang sẽ không chỉ rực sáng trong một mùa thu. Lễ hội sẽ trở thành ngọn đèn soi đường cho du lịch văn hóa bền vững – nơi mỗi du khách được đón tiếp bằng sắc màu, được giữ chân bằng câu chuyện và ra về với tình yêu dành cho đất và người xứ Tuyên.
