Làng Vị Khê (xã Điền Xá, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định cũ, nay thuộc phường Vị Khê, tỉnh Ninh Bình) nổi tiếng với nghề trồng hoa và cây cảnh. Khác với nhiều làng nghề hình thành theo nhu cầu thị trường, nghề truyền thống ở đây được cho là bắt nguồn từ thế kỷ 13, khi Thái úy Tô Trung Từ – một đại thần triều Lý – đến truyền dạy cách trồng và tạo dáng cây cảnh cho người dân địa phương.
Trải qua hàng trăm năm, nghề vẫn được duy trì và phát triển. Cây cảnh ở Vị Khê không chỉ để trang trí mà còn được xem là tác phẩm nghệ thuật, thể hiện sự tỉ mỉ, công phu trong từng dáng thế và cách chăm sóc.
 |
| Làng Vị Khê có lịch sử hơn 800 năm trồng cây cảnh. Ảnh: Báo Lào Cai. |
Nghề trồng cây cảnh ở Vị Khê không chỉ dừng lại ở việc chăm sóc và buôn bán sản phẩm. Qua nhiều thế hệ, người dân nơi đây đã hình thành một hệ thống thẩm mỹ riêng, gắn với bốn tiêu chí: Cổ – Kỳ – Mỹ – Văn.
Theo cách lý giải của các nghệ nhân, “Cổ” thể hiện dáng vẻ lâu năm, lớp rêu phong bám trên thân cây như dấu ấn của thời gian. “Kỳ” là sự khác biệt, độc đáo trong thế dáng và bố cục. “Mỹ” hướng đến sự hài hòa, cân đối trong tổng thể. Cuối cùng, “Văn” là yếu tố tinh thần – nơi người trồng gửi gắm những triết lý sống, chất thơ và hình ảnh văn hóa dân gian vào từng dáng thế.
 |
| Tác phẩm bonsai cổ với thế cây độc đáo, mang đậm dấu ấn văn hóa Việt. Ảnh: Báo Lao động. |
Người làm bonsai ở Vị Khê thường ví nghề của mình như một quá trình tu tập. Họ cần sự kiên nhẫn, tĩnh tâm và khả năng cảm nhận để hiểu được đặc tính từng cây. Việc uốn, cắt, tạo dáng không thể vội vàng mà phải được thực hiện trong nhiều năm, đôi khi kéo dài hàng thập kỷ. Mỗi cây vì thế không chỉ mang dáng vẻ tự nhiên mà còn trở thành một tác phẩm sống, thể hiện tâm huyết của người chăm sóc.
Thế cây ở Vị Khê rất đa dạng, với nhiều dáng được đặt tên theo hình tượng quen thuộc như long thăng, hạc lập, trực siêu, mẫu tử tương thân, phụ tử tương tùy... Mỗi thế cây đều mang ý nghĩa biểu trưng, phản ánh các mối quan hệ gia đình, giá trị đạo lý hoặc quy luật phát triển của tự nhiên như sinh – trưởng – lão – tử.
 |
| Cây cảnh ở Vị Khê không chỉ để trang trí mà còn được xem là tác phẩm nghệ thuật. Ảnh: Báo Dân tộc và Phát triển. |
Để tạo ra một cây cảnh có giá trị, người nghệ nhân phải đầu tư nhiều thời gian và công sức. Từ khâu chọn giống, triết cành, nuôi rễ đến tạo hình đều được thực hiện theo quy trình tỉ mỉ. Trung bình, mỗi cây mất khoảng 4–5 năm để định hình ban đầu; với các cây thế đặc biệt, thời gian có thể kéo dài đến 10–20 năm.
Nghệ nhân thường dùng dây nhôm hoặc sắt để định hướng dáng cây, kết hợp cắt tỉa cành theo chu kỳ. Độ khó không nằm ở kỹ thuật uốn, mà ở khả năng cảm nhận hình dáng, phối hợp các yếu tố thiên nhiên với tư duy thẩm mỹ.
Một số thế cây truyền thống của Vị Khê được đặt tên theo hình tượng quen thuộc như: long thăng, long giáng, hạc lập, trực siêu, song phụng, phụ tử tương tùy, mẫu tử tương thân... Những thế cây này không chỉ đẹp về hình dáng mà còn mang ý nghĩa biểu tượng, phản ánh các mối quan hệ trong gia đình và xã hội, cũng như quy luật tự nhiên.
 |
| Để tạo ra một cây cảnh có giá trị, người nghệ nhân phải đầu tư nhiều thời gian và công sức. Ảnh: Báo Lào Cai. |
Nghề trồng cây cảnh đã giúp nhiều hộ gia đình ở Vị Khê ổn định cuộc sống và vươn lên làm giàu. Tùy vào độ tuổi, dáng thế và độ hiếm, mỗi cây cảnh có thể được bán với giá từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng.
Thị trường cây cảnh Vị Khê không chỉ giới hạn trong nước mà còn vươn ra nước ngoài. Một số nghệ nhân từng mang cây đi trưng bày tại các triển lãm ở Trung Quốc, Singapore, Nhật Bản và được đánh giá cao nhờ kỹ thuật tạo hình tinh tế.
 |
| Nghề trồng cây cảnh đã giúp nhiều hộ gia đình ở Vị Khê ổn định cuộc sống và vươn lên làm giàu. Ảnh: Báo Lào Cai. |
 |
| Các nghệ nhân đang tỉ mỉ tạo dáng cho cây sanh bonsai cổ thụ. Ảnh: Báo Lao động. |
Nhằm thích ứng với xu hướng hiện đại và mở rộng kênh tiêu thụ, Vị Khê đang từng bước áp dụng công nghệ vào quản lý và quảng bá sản phẩm. Cuối năm 2023, Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Nam Định cũ phối hợp với xã Điền Xá triển khai mô hình số hóa làng nghề.
Mỗi cây cảnh được gắn mã QR chứa thông tin về cây, tuổi đời, quá trình chăm sóc và nghệ nhân tạo dáng. Đồng thời, địa phương cũng xây dựng bản đồ số để du khách và người mua dễ dàng tìm đến từng nhà vườn.
Ngoài ra, một số hộ đã đưa cây lên các sàn thương mại điện tử, livestream bán hàng, hoặc kết nối qua mạng xã hội. Đây được xem là hướng đi mới, giúp sản phẩm cây cảnh tiếp cận nhóm khách hàng trẻ và thị trường rộng hơn.
Không chỉ là nơi sản xuất cây cảnh, Vị Khê còn được đánh giá là điểm đến tiềm năng cho du lịch sinh thái và trải nghiệm làng nghề. Một số vườn cây đã mở cửa đón khách tham quan, kết hợp phục vụ trà đạo và giới thiệu quy trình tạo dáng cây trực tiếp.
