Người xưa có câu: "Nhất chữ, nhì tranh, tam sành, tứ kiểng." Nghe qua tưởng như chỉ là một sự xếp hạng giữa bốn thú chơi tao nhã, nhưng càng suy ngẫm mới thấy đây không phải là thứ tự của giá trị vật chất, mà là một thước đo của đời sống tinh thần. Người xưa chưa bao giờ xem thú chơi chỉ để giải trí. Thứ họ hướng đến là cách nuôi dưỡng nhân cách, mài giũa tâm hồn và đối thoại với chính mình.
Bởi vậy, bốn thú chơi ấy không đòi hỏi nhiều tiền bạc bằng việc đòi hỏi con người phải đủ chiều sâu.
Đứng đầu là chữ.
Chữ không chỉ là thư pháp, mà là học vấn, lễ nghĩa và phong cốt. Người Á Đông từ ngàn năm trước đã xem "văn như kỳ nhân", nét chữ phản chiếu tâm tính. Khổng Tử từng dạy: "Bất học lễ, vô dĩ lập", nghĩa là không học thì không thể lập thân. Người luyện chữ thực chất đang luyện tâm. Một nét bút ngay ngắn phải bắt đầu từ một tâm thế ngay ngắn.
 |
Điển tích kể rằng, Vương Hi Chi – vị Thư thánh nổi tiếng đời Đông Tấn – luyện chữ mỗi ngày đến mức nước trong ao sau nhà cũng hóa đen vì mực. Người đời ca ngợi tài viết của ông, nhưng điều khiến hậu thế kính phục hơn cả là mấy chục năm kiên trì không một ngày ngơi nghỉ. Hóa ra, một chữ đẹp chưa bao giờ được viết nên chỉ bằng cổ tay, mà bằng cả sự tu dưỡng của một đời người.
Cho nên, muốn chơi chữ phải có học. Không phải học để hơn người, mà học để hiểu người, hiểu đời và hiểu chính mình.
Nếu chữ nuôi dưỡng trí tuệ thì tranh lại nuôi dưỡng tâm hồn.
Thưởng tranh không phải nhìn xem bức họa giống thật đến đâu, mà là cảm được cái thần, cái ý nằm ngoài nét mực. Hội họa phương Đông luôn dành những khoảng trắng rộng lớn, bởi người xưa tin rằng điều không được vẽ mới là phần đáng suy ngẫm nhất. Khoảng trống ấy dành cho trí tưởng tượng, cho ký ức và cho tâm cảnh của người xem.
Trang Tử từng kể câu chuyện nổi tiếng về niềm vui của loài cá. Khi bị hỏi làm sao biết cá vui, ông không tranh luận đúng sai mà chỉ chỉ ra rằng sự cảm nhận đôi khi vượt lên trên mọi lập luận. Cái đẹp cũng vậy. Có những bức tranh, người này nhìn thấy núi, người kia nhìn thấy mây, còn người từng trải lại nhìn thấy chính cuộc đời mình.
Vì thế, muốn hiểu tranh phải có cảm thụ. Cảm thụ không đến từ đôi mắt, mà đến từ những gì trái tim đã từng trải qua.
Đến đồ sành, người xưa lại gửi gắm một thái độ sống khác.
Một món gốm cổ, một chiếc bình men rạn hay một chén trà cũ không quý vì tuổi đời, mà quý vì nó mang theo ký ức của thời gian. Trên từng lớp men là dấu vết của bàn tay nghệ nhân, của những triều đại đã qua và của một nền văn hóa còn lưu lại.
 |
Khổng Tử khi nhìn những lễ khí thời Chu từng cảm khái rằng muốn hiểu đạo phải biết kính trọng những gì tiền nhân để lại. Đồ vật đối với người xưa không chỉ để sử dụng mà còn để nhắc nhớ cội nguồn.
Cho nên, muốn yêu đồ sành phải biết gìn giữ giá trị xưa. Người sưu tầm cổ vật chân chính không săn tìm sự đắt đỏ. Điều họ nâng niu là một phần ký ức của lịch sử. Khi biết trân trọng những gì đã cũ, con người cũng học được cách biết ơn những điều đã tạo nên mình hôm nay.
Cuối cùng mới đến kiểng – thú chơi tưởng như giản dị nhất nhưng lại có lẽ là khó nhất.
Bởi cây không bao giờ chiều lòng sự nóng vội.
Một cây bonsai đẹp không thể tạo nên trong vài tháng hay vài năm. Có những gốc tùng phải đi cùng ba, bốn thế hệ người chăm mới thành được dáng. Người trồng cây không điều khiển thời gian, họ chỉ học cách đồng hành cùng thời gian.
Tô Đông Pha từng viết: "Thà bữa ăn không có thịt, chứ nơi ở không thể thiếu trúc." Điều ông yêu không phải bản thân cây trúc mà là phẩm chất của nó: ngay thẳng mà khiêm nhường, dẻo dai mà không khuất phục. Đào Uyên Minh sau khi từ quan cũng không tìm đến vàng bạc hay quyền thế, mà trở về trồng cúc dưới hàng rào phía Đông để sống những tháng ngày bình dị. Với người xưa, chăm cây chưa bao giờ là chăm một vật vô tri. Đó là cách chăm sóc khí chất của chính mình.
Người Nhật có một câu rất hay: "Người làm bonsai không tạo ra cái đẹp, họ chỉ giúp thời gian bộc lộ nó." Điều ấy cũng đúng với cuộc đời. Có những giá trị không thể thúc ép, chỉ có thể kiên nhẫn chờ đợi.
Bởi vậy, muốn chơi cây phải đủ kiên nhẫn để đồng hành cùng thời gian.
Có lẽ cũng vì thế mà bonsai hiếm khi là thú vui của người trẻ tuổi.
Tuổi trẻ thích kết quả nhanh. Bonsai chỉ trao quả ngọt cho những ai chấp nhận đợi. Sau những va vấp của cuộc sống, sau những lần thành bại, con người mới dần hiểu rằng điều đáng quý nhất không phải là đi nhanh, mà là đi đủ lâu để nhìn thấy mọi thứ lớn lên theo quy luật của nó.
 |
Nhiều người đến với bonsai khi mái tóc đã điểm bạc. Không phải vì họ có nhiều thời gian hơn, mà vì họ đã có đủ trải nghiệm để hiểu ngôn ngữ của cây. Một vết sẹo trên thân tùng kể về cơn bão năm nào. Một cành khô còn giữ lại nhắc rằng có những mất mát không cần xóa đi, chỉ cần học cách sống cùng nó.
Mỗi sáng tưới cây, cắt lá, ngắm một chồi non vừa nhú, họ không chỉ đang chăm sóc một chậu bonsai. Họ đang lặng lẽ chăm sóc sự bình yên trong chính tâm hồn mình.
Có lẽ vì vậy mà người xưa mới đặt kiểng ở cuối câu ngạn ngữ.
Không phải vì bonsai thấp hơn chữ, tranh hay đồ sành, mà bởi đó là thú chơi đòi hỏi sự hội tụ của tất cả những điều trước đó. Muốn hiểu cây phải có học để hiểu ý nghĩa của từng dáng thế. Phải có cảm thụ để nhận ra vẻ đẹp trong cái già nua, xù xì. Phải biết trân trọng giá trị cũ như cách gìn giữ một món cổ vật. Và trên hết, phải đủ bình thản để bước cùng thời gian mà không nóng vội.
Suy cho cùng, "Nhất chữ, nhì tranh, tam sành, tứ kiểng" chưa bao giờ là câu chuyện về thú chơi. Đó là câu chuyện về cách người xưa lựa chọn để sống.
Chữ dạy con người biết học.
Tranh dạy con người biết cảm.
Đồ sành dạy con người biết nhớ.
Còn cây dạy con người biết chờ.
Và có lẽ, khi một người đủ học để hiểu, đủ tinh tế để cảm, đủ trân trọng để gìn giữ và đủ kiên nhẫn để đồng hành với thời gian, thì lúc ấy, họ không còn chỉ là người chơi bonsai, mà đã trở thành một người có đời sống tinh thần phong nhã. Có lẽ đó mới là ý nghĩa sâu xa mà người xưa muốn gửi gắm qua câu ngạn ngữ đã lưu truyền hàng trăm năm.
