Thổ cẩm rực rỡ, gốm mộc mạc: Làng nghề của người Chăm ở Khánh Hòa vẫn sống mạnh mẽ

Thổ cẩm Mỹ Nghiệp – màu sắc từ bàn tay và ký ức

Mỗi tấm thổ cẩm là một câu chuyện văn hóa được dệt nên bằng sự tỉ mỉ, kiên trì và kinh nghiệm truyền từ mẹ sang con. Tại làng Mỹ Nghiệp, nghề dệt tồn tại qua nhiều thế hệ, chủ yếu do phụ nữ Chăm gìn giữ. Điểm đặc biệt là toàn bộ quy trình hoàn toàn thủ công, từ se sợi, nhuộm màu đến dệt trên khung gỗ truyền thống. Nguyên liệu nhuộm hoàn toàn từ thiên nhiên: vỏ cây, rễ cây, lá chàm, củ nghệ…

Từng sợi tơ thấm màu đất, màu lá, màu nắng, tạo nên sắc thái mộc mạc nhưng bền bỉ theo thời gian. Trên nền vải ấy, các họa tiết truyền thống hiện lên với nhiều tầng ý nghĩa: hình tượng thần linh, biểu tượng trời – đất – vũ trụ, hay các mô típ gắn với thiên nhiên và đời sống như mặt trăng, ngôi sao, chim thần Garuđa, voi, rồng… Mỗi hoa văn vừa trang trí vừa phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng và tâm hồn người Chăm.

Từ thổ cẩm, phụ nữ Chăm tạo ra trang phục truyền thống như áo dài, sarong, khăn đội đầu, cùng các sản phẩm túi xách, khăn choàng, vật dụng trang trí và đồ lưu niệm. Mỗi sản phẩm giữ nguyên nét tinh tế, trở thành món quà văn hóa cho du khách.

Nhờ kỹ thuật thủ công tinh xảo, thổ cẩm Mỹ Nghiệp ngày càng khẳng định vị thế trên thị trường trong và ngoài nước. Nhiều nghệ nhân đưa sản phẩm tham gia sự kiện văn hóa, trình diễn nghề truyền thống, giới thiệu kỹ thuật dệt độc đáo của cộng đồng Chăm tới du khách quốc tế.

Tại làng Mỹ Nghiệp, nghề dệt đã tồn tại qua nhiều thế hệ, được gìn giữ chủ yếu bởi bàn tay khéo léo của phụ nữ Chăm.

Gốm Bàu Trúc – vẻ mộc mạc của làng gốm cổ

Cách không xa Mỹ Nghiệp, làng gốm Bàu Trúc (tên Chăm: Palau Trag) được đánh giá là một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á với lịch sử hàng trăm năm. Nghề gốm tại đây chủ yếu do các nghệ nhân nữ duy trì, phản ánh chế độ mẫu hệ truyền thống của người Chăm.

Điểm độc đáo của gốm Bàu Trúc là kỹ thuật tạo hình hoàn toàn bằng tay, không dùng bàn xoay. Người thợ đi vòng quanh khối đất sét đặt trên tấm gỗ, nắn, vê, kéo thành hình. Dụng cụ hỗ trợ đơn giản như vỏ sò, thanh tre hay miếng gỗ, nhưng vẫn tạo ra đường nét mềm mại, uyển chuyển đặc trưng.

Đất sét lấy từ bờ sông Quán Thẻ, trộn với cát mịn để tăng độ kết dính và đàn hồi. Sau khi tạo hình, sản phẩm được phơi nắng và nung lộ thiên bằng rơm, củi theo cách truyền thống. Phương pháp nung tạo sắc gốm vàng đỏ hoặc nâu sẫm tự nhiên, đôi khi xuất hiện những vệt màu ngẫu hứng, làm nên vẻ độc bản cho mỗi sản phẩm.

Làng gốm Bàu Trúc (tên Chăm là Palau Trag) làng gốm được đánh giá là cổ xưa bậc nhất Đông Nam Á với lịch sử hàng trăm năm

Gốm Bàu Trúc đa dạng từ nồi, bình, chum, lọ hoa đến tượng nghệ thuật. Nhiều nghệ nhân còn kết hợp yếu tố hiện đại vào mẫu gốm truyền thống, giúp sản phẩm dễ tiếp cận thị trường du lịch và mỹ thuật thủ công.

Gốm Bàu Trúc là thương hiệu văn hóa của người Chăm, thường xuất hiện tại Festival Gốm Chăm, lễ hội Katê hay các không gian trưng bày tại Tháp Bà Pô Nagar. Hình ảnh thiếu nữ Chăm trong trang phục truyền thống bên sản phẩm gốm đỏ nâu tạo nên bức tranh văn hóa đầy cuốn hút.

Bảo tồn và phát triển trong bối cảnh hiện đại

Hiện, thổ cẩm Mỹ Nghiệp và gốm Bàu Trúc đối mặt nhiều thách thức: nguồn nguyên liệu giảm, lớp nghệ nhân trẻ ít theo nghề, thị trường tiêu thụ biến động. Tuy nhiên, nhờ sự hỗ trợ của chính quyền và nỗ lực của cộng đồng, việc bảo tồn làng nghề có nhiều chuyển biến tích cực.

Các làng nghề được quảng bá, tham gia hội chợ, liên kết du lịch. Một số nghệ nhân được công nhận danh hiệu, khuyến khích truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ. Khách du lịch ngày càng quan tâm trải nghiệm văn hóa bản địa, tạo cơ hội phát triển bền vững cho làng nghề Chăm.

Từ sắc màu thổ cẩm đến nét mộc gốm nung lộ thiên, từ âm thanh kèn Saranai bên tháp cổ đến hình ảnh người thợ miệt mài trên khung dệt hay bàn đất sét, văn hóa Chăm hiện lên vừa cổ kính vừa sống động. Mỹ Nghiệp và Bàu Trúc không chỉ làm nên sản phẩm thủ công tinh xảo, mà còn gìn giữ linh hồn một nền văn hóa rực rỡ, góp phần tạo bản sắc riêng cho Khánh Hòa hôm nay.