Tôn vinh không gian thờ Đức Thánh Trần giữa vùng biển đảo Cát Hải

Nằm tại nơi giao cắt của ba con sông Cấm, sông Bạch Đằng và sông Cái Tráp, Đền thờ Đức Thánh Trần ở đặc khu Cát Hải không chỉ là một di tích lịch sử quan trọng mà còn là điểm tựa tinh thần của nhiều thế hệ cư dân vùng biển Hải Phòng. Ngôi đền tọa lạc trên vùng đất có vị trí chiến lược về kinh tế và quốc phòng, vừa là cửa ngõ hướng biển của thành phố, vừa lưu giữ những dấu tích lịch sử gắn với quá trình bảo vệ non sông của cha ông.

Đền thờ Đức Thánh Trần ở đặc khu Cát Hải không chỉ là một di tích lịch sử quan trọng mà còn là điểm tựa tinh thần của nhiều thế hệ cư dân vùng biển Hải Phòng.

Hải Phòng, vùng đất “Hải Tần phòng thủ”, từ xa xưa đã gắn liền với những trận thủy chiến vang dội trên sông Bạch Đằng. Đây là không gian lịch sử ghi dấu những chiến công lẫy lừng của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, vị tướng kiệt xuất của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông xâm lược thế kỷ XIII. Với công lao to lớn ấy, ngài được nhân dân suy tôn là Đức Thánh Trần. Trên khắp đất nước, nhiều đền thờ linh thiêng được dựng lên để tưởng nhớ và thờ phụng ngài, trong đó Đền thờ Đức Thánh Trần tại xã Nghĩa Lộ, Cát Hải được xem là một trong những dấu tích xa nhất về hướng biển của tín ngưỡng này.

Dấu vết lịch sử của ngôi đền không chỉ được lưu truyền qua các câu chuyện dân gian mà còn hiện diện trong những hiện vật còn sót lại như gạch cổ, mảnh sành, chân tảng đá. Những hiện vật ấy là minh chứng cho sự hiện diện lâu đời của con người trên mảnh đất này, đồng thời phản ánh sự tiếp nối liên tục giữa các thế hệ cư dân ven biển trong việc gìn giữ không gian thờ tự linh thiêng. Tuy nhiên, trải qua những biến thiên của lịch sử, ngôi đền từng bị hư hại nặng nề. Theo lời kể của các bậc cao niên, trước Cách mạng Tháng Tám, đền chỉ là công trình khiêm tốn với ba gian nhỏ, cột gỗ lim, tường xây đá vôi, mái lợp ngói.

Đền thờ Đức Thánh Trần mới được phục dựng. Đặc biệt, năm 2024, với sự chung tay của Câu lạc bộ Doanh nhân họ Trần thành phố Hải Phòng cùng nhiều mạnh thường quân, ngôi đền tại Nghĩa Lộ được tôn tạo, khoác lên diện mạo khang trang, bề thế hơn, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. (Ảnh: dackhucathai)

Đến năm 2012, nhờ sự quan tâm của chính quyền và nhân dân địa phương, Đền thờ Đức Thánh Trần mới được phục dựng. Đặc biệt, năm 2024, với sự chung tay của Câu lạc bộ Doanh nhân họ Trần thành phố Hải Phòng cùng nhiều mạnh thường quân, ngôi đền tại Nghĩa Lộ được tôn tạo, khoác lên diện mạo khang trang, bề thế hơn, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng.

Ngôi đền được xây dựng theo kiến trúc chữ Đinh truyền thống với ba gian tiền đường, hai gian hậu cung và hai rĩ. Vật liệu xây dựng được lựa chọn kỹ lưỡng, từ cột gỗ lim Lào, gạch Quảng Ninh đến xi măng do Nhà máy Xi măng Hải Phòng công đức. Toàn bộ quá trình thiết kế, tư vấn và thi công do nghệ nhân ưu tú Nguyễn Khánh Toàn cùng đội ngũ thợ lành nghề đến từ Thái Bình thực hiện, đảm bảo giữ gìn nét cổ kính, trang nghiêm của không gian thờ tự. Không chỉ là nơi thờ phụng, đền còn trở thành điểm nhấn văn hóa – lịch sử, thu hút đông đảo người dân và du khách đến tham quan, chiêm bái.

Việc thờ Đức Thánh Trần không chỉ nhằm tôn vinh một vị danh tướng mà còn phản ánh sâu sắc triết lý truyền thống của người Việt “sinh vi tướng, tử vi thần”, khi sống là vị tướng tài ba, khi mất đi trở thành vị thần bảo hộ cho quốc gia và nhân dân. Đây là tín ngưỡng có giá trị lớn trong giáo dục nhân cách, hun đúc tinh thần yêu nước, ý chí tự cường và lòng tự hào dân tộc.

Quyết định số 5432/QĐ-UBND xếp hạng Đền thờ Đức Thánh Trần tại đặc khu Cát Hải là Di tích lịch sử cấp thành phố.

Ngày 31/12/2025, Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng ban hành Quyết định số 5432/QĐ-UBND xếp hạng Đền thờ Đức Thánh Trần tại đặc khu Cát Hải là Di tích lịch sử cấp thành phố. Quyết định có hiệu lực kể từ ngày ký, đánh dấu sự ghi nhận chính thức của Nhà nước đối với giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của di tích, đồng thời tạo nền tảng pháp lý cho công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa.

Việc xếp hạng di tích được thực hiện trên cơ sở Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, Luật Di sản văn hóa năm 2024 cùng các thông tư hướng dẫn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Hồ sơ khoa học xếp hạng di tích đã được Hội đồng thẩm định xem xét, đánh giá và thống nhất thông qua, phản ánh đầy đủ giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của Đền thờ Đức Thánh Trần trong tổng thể đời sống cộng đồng địa phương.

Trong không gian biển đảo Hải Phòng – Cát Hải, tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần mang ý nghĩa đặc biệt, gắn liền với lịch sử giữ nước trên sông biển và đời sống mưu sinh của cư dân ven biển. Trong tâm thức dân gian, Đức Thánh Trần không chỉ là nhân vật lịch sử mà còn là vị thánh bảo hộ, che chở cho cộng đồng và cho những chuyến ra khơi thuận buồm xuôi gió. Chính từ niềm tin ấy, Đền thờ Đức Thánh Trần tại Cát Hải được hình thành, duy trì qua nhiều thế hệ và trở thành không gian sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng quan trọng của người dân địa phương.

Trải qua thời gian và những biến động lịch sử, di tích đã nhiều lần được tu sửa, tôn tạo. Các kết quả khảo sát cho thấy khu vực đền còn lưu giữ nhiều dấu tích vật chất có niên đại từ thế kỷ XVI đến XIX, phản ánh sự tồn tại lâu dài và liên tục của không gian thờ tự này. Không chỉ mang giá trị lịch sử, Đền thờ Đức Thánh Trần còn là nơi tổ chức các nghi lễ và sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống, góp phần giữ gìn và lan tỏa bản sắc văn hóa vùng biển đảo Hải Phòng.

Việc Đền thờ Đức Thánh Trần được xếp hạng Di tích lịch sử cấp thành phố là sự khẳng định rõ nét vai trò của di sản trong đời sống tinh thần cộng đồng. Đồng thời, đây cũng là cơ sở quan trọng để các cấp chính quyền và nhân dân tiếp tục quan tâm bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích, gắn bảo tồn di sản với giáo dục truyền thống và phát triển văn hóa – du lịch bền vững tại đặc khu Cát Hải trong thời gian tới.