Từ nan tre, đan nên câu chuyện Ngọc Chiến

Từ những cọc tre, cọc trúc quen thuộc, người dân nơi đây vừa giữ nghề truyền thống, vừa tìm hướng nâng cao thu nhập gắn với phát triển du lịch.

Xã Ngọc Chiến (Sơn La) nổi tiếng với vẻ đẹp thiên nhiên hữu tình. Ảnh: Cục DLQGVN

Tre, trúc – biểu tượng của bản làng

“Hãy đến để nghe gió kể chuyện, nghe suối tỏ tình” là cách người dân Ngọc Chiến giới thiệu quê hương với du khách. Nơi đây sở hữu những cánh rừng sơn tra, rừng nguyên sinh xanh ngát cùng dòng suối khoáng nóng tự nhiên, tạo nên một không gian đặc trưng của vùng cao Tây Bắc.

Nhận thấy tiềm năng từ nguồn nước khoáng nóng và cảnh quan địa phương, ông Lò Văn Chinh, nguyên Chủ tịch xã Ngọc Chiến, bắt đầu phát triển mô hình homestay từ năm 2017. Sau nhiều chuyến đi tìm hiểu, ông lựa chọn tre làm vật liệu chủ đạo, tạo nên những công trình gần gũi với thiên nhiên.

Hai căn bungalow rộng khoảng 40m² được ông sử dụng khoảng 100 cây tre. Tre sau khi mua về được ngâm trong nhiều tháng để làm sạch, mịn và đồng màu. Những bức tường bê tông bên ngoài được phủ tre, trong khi khu vực nhà ăn cũng được trang trí bằng những mảng tre chẻ nhỏ, đan xen khéo léo.

Với ông Chinh, tắm khoáng nóng chỉ là một phần của trải nghiệm. Điều ông mong muốn hơn là du khách có thể cảm nhận được văn hóa và đời sống của người dân Ngọc Chiến. Vì thế, nghề mây tre đan được đưa vào không gian homestay như một cách để kể câu chuyện về vùng đất này.

Những chiếc gùi, ghế, “ép khảu” – loại thúng nhỏ dùng đựng xôi hoặc cơm – trở thành những vật dụng vừa mang giá trị sử dụng vừa thu hút du khách.

Tuy nhiên, sản phẩm thủ công cần nhiều thời gian hoàn thiện trong khi khách thường chỉ lưu trú ngắn ngày. Từ thực tế đó, ông Chinh nghĩ đến việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm đan lát, để du khách có thể tự tay làm những sản phẩm đơn giản và mang về làm quà.

Giữ nghề từ những vòng đan

Cách trung tâm UBND xã khoảng 20 phút đi xe, bản Nà Tâu vẫn giữ được không khí đặc trưng của một làng nghề vùng cao. Tiếng trò chuyện, tiếng tre trúc va vào nhau trong từng nhịp đan tạo nên âm thanh quen thuộc giữa núi rừng.

Từ người già đến trẻ nhỏ, nhiều người dân trong bản đều biết kỹ thuật đan lát. Thế nhưng, nghề truyền thống từng đứng trước nguy cơ mai một khi nguồn nguyên liệu tre, trúc ngày càng khan hiếm, trong khi nhiều lao động trẻ phải rời quê đi tìm việc.

Nghề mây tre đan vừa tạo sinh kế, vừa góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của địa phương. Ảnh: Đức Bình.

Những người cao tuổi trong bản trở thành người giữ nghề. Họ kiên nhẫn truyền lại từng kỹ thuật cho con cháu. Những đứa trẻ lớn lên bên ông bà, từ việc quan sát những vòng đan đầu tiên dần hình thành tình yêu với nghề truyền thống.

Các sản phẩm phổ biến ở Nà Tâu và những bản lân cận chủ yếu là gùi, ghế và một số vật dụng sinh hoạt. Một chiếc gùi thông thường mất khoảng một ngày để hoàn thiện, sản phẩm cầu kỳ có thể cần 2-3 ngày. Một chiếc gùi có giá khoảng 100.000-150.000 đồng. Nếu hai vợ chồng cùng làm đều đặn, thu nhập từ nghề có thể đạt khoảng 10-15 triệu đồng mỗi tháng. Vào mùa gặt, nhu cầu gùi tăng mạnh, có thời điểm thương lái mua hàng trăm chiếc nhưng người dân vẫn không đủ sản phẩm để cung ứng.

Từ nghề truyền thống đến sinh kế mới

Để hoàn thành một chiếc gùi, người thợ phải trải qua khoảng 14 công đoạn, từ chặt, ngâm, chẻ trúc đến xử lý và đan từng chi tiết. Mỗi vòng đan đều phải cân đối, đúng kỹ thuật được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Nguồn nguyên liệu hiện nay là một trong những khó khăn lớn nhất. Những khu rừng trúc trước đây từng phủ kín nhiều khu vực nay đã được thay bằng nương ngô, nương sắn. Người dân phải đi xa đến Mù Cang Chải, Yên Bái để mua trúc. Mỗi chuyến chỉ có thể vận chuyển khoảng 20-30 cây, đủ nguyên liệu sử dụng trong vài tuần.

Dù vất vả, người dân vẫn tranh thủ thời gian nông nhàn, thậm chí làm vào buổi tối để hoàn thiện sản phẩm. Với họ, nghề đan không chỉ mang lại thêm thu nhập mà còn là cách giữ lại một phần văn hóa của cha ông.

Thành viên Câu lạc bộ Liên thế hệ bản Nà Tâu, xã Ngọc Chiến, duy trì và phát triển nghề mây, tre đan truyền thống

Nhằm duy trì nghề, xã Ngọc Chiến đã thành lập câu lạc bộ mây tre đan, tập hợp những người có tay nghề để truyền dạy kỹ thuật và tìm kiếm thị trường. Bản Nà Tâu được lựa chọn làm mô hình điểm trước khi nhân rộng sang các bản khác.

Đặc biệt, địa phương đang hướng tới việc gắn nghề mây tre đan với du lịch cộng đồng. Du khách đến Ngọc Chiến có thể tận mắt xem người dân làm nghề, tự tay trải nghiệm đan lát và mua những sản phẩm thủ công làm quà.

Từ những cây tre, cây trúc vốn quen thuộc với mỗi bản làng, người dân Ngọc Chiến đang từng bước tạo nên những sản phẩm mang giá trị kinh tế và văn hóa. Mỗi vòng đan không chỉ kết nối những nan tre mà còn nối liền quá khứ với hiện tại, nối nghề truyền thống với sinh kế và giấc mơ phát triển của một miền quê giữa núi rừng Tây Bắc.